حافظه جمعی؛ پیوندی مشترک برای همه ایرانیان

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، شانزدهمین نشست از سلسله دیدارهای نویسندگان و خوانندگان، به همت مجله سیاستنامه و با همکاری سرای علوم انسانی، به سخنرانی علی اصغر سیدآبادی با عنوان «میهندوستی گزینشی» اختصاص یافت. این نشست در تاریخ بیست و سوم شهریور ۱۴۰۵ در خانه هنر نیماژ برگزار شد. در این جلسه، این روزنامهنگار و نویسنده کودک و نوجوان بیان کرد: در گذشته، بحث درباره ایران بیشتر در سطح نظریات مطرح بود، اما حوادث اخیر، این مباحث را به سطح عمومی جامعه منتقل کرده است. نکته قابل توجه این است که امروز صحبت کردن درباره ایران، به معنای ورود به یک “میدان منازعه” است. ما دیگر نمیتوانیم به سادگی بگوییم “ایران”، بلکه بلافاصله سؤالاتی مطرح میشود که منظور از کدام ایران است؟ چه نوع ایرانی و هدف از این صحبت چیست؟ در واقع، هر کسی که از ایران صحبت میکند، مورد بازخواست قرار میگیرد که چه چیزی را میخواهد تبلیغ کند یا از طرف چه جریانی (حکومت یا اپوزیسیون) سخن میگوید. در حالی که قبلاً سخن گفتن از ایران رویه دیگری داشت. بنابراین، تعریف از ایران در این روزگار با چالشهای جدی روبروست.
او افزود: با وجود این چالشها، من معتقدم باید درباره ایران و معنای آن صحبت کنیم و بدانیم وقتی این واژه را به کار میبریم، چه مفهومی در ذهن داریم. اما در عین حال، باید بدانیم که این بحث در میدان منازعه سیاست روز قرار دارد. علاوه بر این، تنشی میان طیفهای چپ و راست وجود دارد که فارغ از ماهیت حکومت است. برای نمونه، برخی ایران را کشوری “استثنایی” با تاریخ و وضعیتی استثنایی میبینند و هر کس این دیدگاه را نپذیرد، مورد نقد قرار میگیرد. در مقابل، گروههایی هستند که هرگونه صحبت از ایران، ملت یا وطن را نوعی گرایش به “فاشیسم” تلقی میکنند و بلافاصله برچسب فاشیست میزنند.
این نویسنده و پژوهشگر ادامه داد: از طرف دیگر، در مورد معنای ایران، نگاههای کاملاً متفاوتی در این منازعه وجود دارد. یک دیدگاه، ایران را بدون در نظر گرفتن ۱۴۰۰ سال پس از اسلام میفهمد و نگاهی نوستالژیک به دوره باستان دارد. در مقابل، دیدگاه دیگری است که ایران را تنها در چارچوب اسلام و مفهوم “امت اسلامی” تعریف میکند. البته دیدگاهی هم هست که هر دو را با هم میبیند. اگر بخواهیم بازیگران این میدان را بررسی کنیم، با طیفهای متنوعی روبرو هستیم؛ از سلطنتطلبان ملیگرا گرفته تا کسانی که حاکمیت فعلی را ادامه دوره اسلامی و باستان میدانند؛ باستانگرایانی که لزوماً سلطنتطلب نیستند؛ ملیگرایانی که تعریف خود را در تقابل با “دیگری” (مانند استعمار یا استثمار) میبینند؛ همچنین امتگرایانی که همچنان گروهی بانفوذ در مقدرات ما هستند.
سیدآبادی گفت: همچنین اسلامگرایان ملی، چپهای سکولار، چپهای ملی و چپهای محور مقاومتی را داریم که مانند امتگراها ایران را در چارچوب نظام بینالملل و مقاومت در برابر آمریکا میفهمند. نکته مشترک و تأملبرانگیز همه این گروهها این است که ایران را به شکلی تعریف میکنند که بخشی از مردم را از دایره آن خارج میکنند. در این گروهها، “ایرانی ایدهآل” خود را بهگونهای تعریف میکنند که رستگاری در آن است، اما در عین حال، گروهی دیگر را نپذیرفته و بیرون میرانند؛ مثلاً اسلامگرا ممکن است مذهبیهای مخالف را حذف کند یا برعکس. به نظر من، کمتر کشوری در تعریف هویت خود با چنین چالشهایی روبروست. دلایل این وضعیت را هم در ناکارآمدیها، خطاها یا خشونتهای حاکمیت میبینم و هم در نقش نیروی خارجی. بنابراین، ما در رقابتی هستیم که پیش از آنکه حتی قواعد بازی تعریف شود، درگیر منازعه شدهایم.
او ادامه داد: به نظرم ابتدا به یک چارچوب نظری نیاز داریم که در این رقابت هیچ گروهی از ایران بیرون گذاشته نشود و بعد رقابت میان مذهبی و غیرمذهبی، چپ و راست معنا پیدا میکند. هنوز ما در این مرحله نیستیم و در هیچ کدام از گروهها چنین اصلی ندیدم. اینکه آنها کجا رقابت میکنند و چه چارچوبی برای رقابتشان در نظر گرفتند؟ برای رسیدن به چه رقابت میکنند؟ در واقع شکلی از رقابت برای حذف است. اگر برگردیم و به نظریههایی که درباره ملیگرایی و ملت وجود دارد، مرور کنیم، فکر کنم میتوانیم صورتبندی داشته باشیم که چه چیزی باعث تشکیل یک ملت میشود؟ آن عنصر اساسی که باعث تشکیل ملت میشود، چیست؟ نظریههای مختلفی وجود دارد، اما اشکالی که این نظریهها دارند، اروپاگرایی است، چون بحث ملیگرایی ابتدا در اروپا شکل گرفت و تحت تاثیر آن هست و در این نظریهها انگار بقیه کشورها وجود ندارند و در چارچوب تاریخی خودشان بحث کردند و برای همین بعداً نگاههای انتقادی تلاش کردند این معضل را برطرف کنند.
او افزود: بر اساس تعریفی که در ملیگرایی اروپامحور وجود دارد، نخستین ملیگرایی که شکل گرفت مبتنی بر زبان و نژاد بود. آنچه که رمانتیسمگراهای آلمان دنبال آن بودند؛ جمعی که در دو اصل با هم مشترک بودند؛ زبان و نژاد. در حالی که امروز بر اساس یافتههای باستانشناسی و علم ژنتیک میدانیم چنین چیزی وجود ندارد. از سوی دیگر، ممکن است مردم از نظر زبانی یکسان باشند اما از نظر نژادی متفاوت باشند؛ در این حالت نیز چالشها پابرجا است. برای نمونه، اگر به فرانسه امروز نگاه کنید، زبان فرانسوی زبانی است که بعدها احیا و بازسازی شد و در ابتدا زبان اکثریت مردم آنجا نبود، اما ملیگرایی فرانسوی باعث رونق و تثبیت این زبان شد. همچنین در موارد دیگر، عنصر دین اضافه شد و افرادی که در دین مشترک بودند، به هم پیوستند و در این مسیر، کلیسا نقش بسزایی ایفا کرد.
این فعال فرهنگی عنوان کرد: ما نمونهای از این رویکرد را در دوران معاصر میبینیم و فجایع پشت آن را نیز مشاهده کردهایم؛ مانند ملیگرایی یهودی در اسرائیل. اسرائیل اتفاقاً آن تنوعی را که کشورهای دیگر دارند، ندارد یا حداقل بقیه را آدم حساب نمیکند و با خیال راحت روی این دیدگاه پیش میرود. علیاصغر سیدآبادی گفت: بحث دیگری که امروز مطرح شده این است که وقتی از ایران صحبت میکنیم، برخی میگویند ایران یک مفهوم ۲۰۰ ساله است و بحث قدیمی نیست. من همیشه فکر میکنم آنها بر این باور هستند که اگر چیزی اسم نداشته باشد، دیگر موجودیت ندارد. آنها در این نگاه ارجاع میدهند به آثار افرادی که ملیگرا هستند و ملیگرایی را حاصل دوران مدرن میدانند و معتقدند پیش از آن نداریم. این براساس نگاه اروپامحور است. هرچند کسانی هم در حوزه ملیگرایی هستند که از ملتهای قدیم مانند چینیها و ایرانیها و … صحبت میکنند، اما ما در بحث درباره ایران در سطح نظری با دو مشکل مواجه هستیم؛ عدهای از دانشمندان و صاحبنظران علوم سیاسی و جامعهشناسان وقتی از ایران صحبت میکنند، گویی ایران هیچ تاریخی نداشته و مجموعهای از دادهها و نظریهها در اروپا تولید شده و بر اساس آنها ملت را تعریف میکنند و اگر ما در آن چارچوب جای نگرفتیم، دیگر جز ملت به شمار نمیآییم. گروه دیگری داریم که در واقع ایرانگرایان ادبی و تاریخی هستند؛ یعنی اهل ادبیات یا اهل تاریخ. اینها به نظریهها کاری ندارند؛ یعنی ما با دو جریان مواجه هستیم که درباره ملت یا درباره ایران صحبت میکنند. یک جریان به تاریخ، زبان و ادبیات ایران کاری ندارد و فقط با نظریهها کار دارد. یک گروه هم هست که همه اینها را در همان چارچوب میگیرد و بحث نظری میکند. کوششهایی هم در این میان شده که این دو را به هم متصل کنند، اما به هر حال کافی نبوده است.
او ادامه داد: با این مقدمه میخواهم بگویم که چه کاری میشود کرد یا چه ایدهای برای ایران میتوان داشت. به نظر ما، یک نظریه پایه لازم است. دیگران هم گفتهاند که به یک نظریه پایه نیاز داریم، اما مبنای آن نظریه پایه چه میتواند باشد؟ مبنای آن نظریه پایه، مثلاً بر اساس آنچه بسیاری از مورخان و صاحبنظران درباره تاریخ و فرهنگ و اینها گفتهاند، ممکن است دوباره به یک شکل استثناگرایی منجر شود. ما میدانیم که ایران این حد از تنوع زبانی و قومی را دارد و این تنوع بهگونهای است که هر چیزی که برای تعریف کردن ایرانی به کار ببرید، بالاخره بخشی از آن بیرون میمانند. بنابراین، خیلی سخت است که بشود یک نظریه پایه فرهنگی تعریف کرد. من فکر میکنم مهمترین عاملی که میتواند حداقلی باشد و همه را دربر بگیرد، جغرافیاست؛ سرزمین. البته این سرزمین نه به معنی فقط فیزیک یا فقط طبیعت، بلکه سرزمین به مثابه جایی که هم زیستگاه ماست و هم زیستگاه موجودات زنده دیگر. ما قبلاً فکر میکردیم که این موجودات زنده برای مصرف ما هستند، ولی الان فهمیدهایم که در واقع بقای ما با بقای آنها یکی است.
این فعال فرهنگی اضافه کرد: بنابراین، وقتی از سرزمین حرف میزنیم، ترجیح میدهم از مفهوم «آب و خاک» استفاده کنم. آب و خاک، اولاً همزیستهای ما را در خود دارند؛ یعنی آب و خاک را میتوان موجود زنده در نظر گرفت. ثانیاً آب و خاک، محمل یا فضای شکلگیری فرهنگ هستند. یعنی شما وقتی ایران را میبینید، در ایران تولیدات فرهنگی بسیاری وجود داشته است. این تولیدات در این جغرافیا اتفاق افتادهاند؛ البته ثابت شده که بخشی از آنها در جای دیگری نیز وجود داشتهاند. این جغرافیا هم کوچک و بزرگ شده و ما یک جغرافیای فرهنگی ایران داریم که بسیار بزرگتر است. به زبان فنی زمینشناسی یا جغرافیا، مثلاً فلات ایران را داریم که بسیار بزرگ است. الان مطالعات جدید باستانشناسان را داریم؛ نمونه آن کارهای حامد وحدتینسب که از ژنتیک در باستانشناسی استفاده میکند و در یافتههایش نشان داده که ۵۰ هزار سال زیست مستمر در این سرزمین وجود داشته است. این خیلی فرق میکند با کشوری که دیروز تشکیل شده است.
سیدآبادی گفت: وقتی ما در یک جایی ۴۰ یا ۵۰ هزار سال زیست مستمر داریم، یعنی در اینجا تولید فکری و مادی و تبادل اطلاعات داشتهایم. حالا وحدتی نسب میگوید اینجا یک گذرگاهی بوده که در واقع انسانهای نخستین میآمدند و از اینجا تقسیم میشدند و به چند جهت میرفتند و بعضیها هم میماندند. بنابراین، انتقال دانش اینجا انجام میشده و انتقال ژنتیکی نیز وجود داشته است. یعنی همزمان، هم این فرایند وجود داشته، هم انتقال دانش داشتهایم و هم انتقال ژنتیکی. نقطه عجیبش اینجاست که ما چند حمله بسیار بزرگ را پشت سر گذاشتهایم. کشتارهای بزرگ داشتهایم. ما، مثلاً جنگهای پیش از اسلام که به هر حال جمعیتها در آن جابهجا میشدهاند. در دوره اسلامی هم برخی خیلی ساده میگفتند بعد از حمله اعراب به ایران همه عرب شدند و مسلمان؛ ولی الان در واقع باستانشناسان این دوره را با توجه به شواهد باستانشناختی متأخر، دوباره بررسی و بازسازی کردند.
او ادامه داد: امروز بر اساس یافتههای باستانشناسان دیگر اینگونه نیست که بگویند در واقع بخشی از ساکنان ایران عرب بودند و این عربهایی که در ابتدا حمله کردند، در واقع یک جابهجایی یا یک حمله حاشیهای به متن انجام دادند. ما مثلاً در آن دورهای که داشتیم که ریشه بعضی از این ارتباطات به دورههای پیشین برمیگردد. مثلاً ما با یمن ارتباط داشتیم. ارتباط ایران با یمن به دوره ساسانیان میرسد. ما آنجا دو حکومت داریم؛ حکومتی تحت سلطه ایران داریم. این ارتباط از آن دوره وجود داشته است. بعداً زیدیان در شمال ایران داریم و شمار زیادی از ایرانیان و زیدیان آنجا را شکل دادهاند. سیاه هستند، آنها بمانند. بنابراین، ما بخش زیادی در همان دوره را داریم که مسلمانان حمله میکنند به سرزمینهایی که اعراب مسیحی در آنجا زندگی میکنند و ایرانی هستند؛ عرب ایرانی مسیحی در آنجا زندگی میکنند. آنها تغییر دین میدهند و مسلمان میشوند. دوباره مسلمانها برمیگردند، دوباره برمیگردند و مسیحی میشوند.
این پژوهشگر با اشاره به نگاه برخی پژوهشگران درباره دین مردم ایران در زمان حمله اعراب اظهار کرد: یک نکته دیگر که بدیهی فرض میشود این است که ایران پیش از اسلام سراسر زرتشتی بوده و پس از حمله اسلام مسلمان شده است. اما ما اکنون دادههایی داریم که نشان میدهد غرب ایران بیشتر مسیحی بودند؛ در شرق ایران ت…



