زندگی و سفرهای عباس زریاب خویی؛ از خوی تا برکلی

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، بیستهشتمین جلد از مجموعه «مشاهیر کتابشناسی معاصر ایران» به قلم مرتضی هاشمپور به زندگی و فعالیتهای فرهنگی عباس زریابخویی اختصاص یافته است. این مجموعه توسط خانه کتاب و ادبیات ایران منتشر شده است. عباس زریابخویی به عنوان پلی میان حکمت سنتی شرق و تاریخنگاری علمی غرب، توانسته است گسستهای موجود در مطالعات ایرانشناسی را با تکیه بر دانشی جامع و چندوجهی ترمیم و به شکوفایی برساند. دکتر زریابخویی تنها یک تحصیلکرده آلمان نبود؛ او کسی بود که روشهای دقیق آکادمیک غربی را با عمق نگاه شرقی تلفیق کرد. او در آلمان از محضر بزرگانی بهره برد و آموخت. با ترجمه آثاری مهم، نشان داد که چگونه یک محقق میتواند با تعلیقات و تصحیحات خود، متنی ترجمهای را از اصل آن برتر کند. او از حوزههای سنتی قم آغاز کرد و به دانشگاههای برکلی و مراکز شرقشناسی جهان رسید؛ مسیری که نشان میدهد زریابخویی نه در پی مدرکگرایی، بلکه در پی بازخوانی دقیق هویت ایرانی بود. او به ما آموخت که برای مدرن شدن، نباید از سنت برید، بلکه باید آن را با عینک نقد علمی جهانی بازسازی کرد.
عباس زریابخویی در پانزدهم ذیقعدۀ ۱۳۳۷ق./ بیستم مرداد ۱۲۹۸ش./ سیزدهم اوت ۱۹۱۹م. در خوی، واقع در آذربایجان غربی، در خانوادهای نسبتاً مرفه به دنیا آمد. در آن زمان، اقتصاد شهر خوی مانند بسیاری از شهرهای آذربایجان در دادوستد با روسیه و ترکیه رونق داشت. همچنین، کشف نفت در باکو و راهآهن سراسری در قفقاز و ایجاد ادارهجات جدید در منطقه نیازمند کارگر پُرشماری بود که از مردم آذربایجان ایران تأمین میشد. به رسم کودکان آن زمان، عباس زریاب را نزد زنی بهنام ملّاکبری فرستادند تا قرآن بیاموزد. دو سال بعد، او قرآن خواندن را یاد گرفت و به رسم آن روزگار سوار بر اسب از مکتب به خانه آمد و خانوادهاش با چای و شیرینی از جمعیت مشایعتکننده پذیرایی کردند. پس از آن روز، پدر عباس او را به دبستان شهر فرستاد. «این دبستان حدّ فاصل میان مکتبخانههای قدیم و مدارس جدید بود. کلاسهای آن در حجرات بزرگ مسجد خان تشکیل میشد و همه بر روی زمین مینشستند. اما کتابها به روش مدارس جدید بود. مدیران مدرسه مردان باسواد و تحصیلکرده بودند و خط و ربطشان بسیار خوب بود. چند جوان که از کلاس ششم ابتدایی مدارس جدید بیرون آمده بودند نیز در آنجا تدریس میکردند.»
عباس نوجوان هرچه پول داشت و حتی گاه از صندوق پدرش پول برمیداشت و با آن کتاب میخرید. در شهر خوی یک کتابفروشی بیشتر نبود و نام مدیر آن میرزاعبدالله سنائی بود. عباس زریاب مشتری پروپاقرص کتابفروشان دورهگرد نیز بود. کتابهای ایشان بیشتر دینی و حکایات و قصص و داستانهای دینی بود، مانند مختارنامه، حملۀ حیدری، مسّیّبنامه، حقالیقین و حیاتالقلوب مجلسی. گاه آثار ادبی هم در میان این کتابها یافت میشد، مانند کلیله و دمنه و انوار سهیلی و فرج بعد از شدت و خزان و بهار. کتابهای غیردینیای مانند اسکندرنامه و الف لیلـه و لیلـه و امیر ارسلان نیز در میان بقیۀ آثار بود. ادارۀ نشریات بزرگ برادران اوروجاف در باکو کتابهای متعددی در تاریخ و جغرافیا و داستان و ترجمههای ادبیات روس را وارد شهرهای ایران و از جمله خوی میکرد. عباس جوان خوانندۀ جدی این آثار بود و با ولع این کتابها را تهیه و میخواند. دلبستگی به این کتابها و مطالعه مداوم موجب شد که نگرش عباس جوان با هم درسهایش به کلی فرق کند و در میان خانواده و همکلاسیها و مردم شهر احساس غریبی کند. همین امر موجب شده بود که پدر و مادر عباس از «سعادت» فرزند خود مأیوس شوند و بچهها کتابهای زریاب را در جوی آب بریزند یا آنها را پاره کنند. حتی معلمان نیز وقتی میدیدند این جوان از آنها باسوادتر است و بهاصطلاح مچشان را میگیرد، به جای تأیید و تشویق، او را مؤاخذه میکردند.
حیات کتابشناسانه عباس زریاب نوجوان بین ده تا سیزده سالگی کتابهای «ناسخ التواریخ» و «منتظم ناصری» را خواند. اما کتابهایی که در روح عباس زریاب جوان تأثیر گذاشت، کتابهای درسی تاریخ و جغرافیای مرحوم عباس اقبال بود که برای دبیرستانها نوشته شده بود. کتاب احوال و آثار رودکی تألیف مرحوم سعید نفیسی که در دوازدهسالگی آن را خواند. کتاب سخن و سخنوران بدیعالزمان فروزانفر، داوری و نگاه نو فروزانفر دربارۀ شاعران موجب علاقه و اشتیاق زریاب به فروزانفر شد، طوری که با آنکه هیچگاه در کلاس درس فروزانفر حاضر نشده بود، ولی خود را همواره شاگرد او میدانست. زریاب در آن شهر کوچک مجلههای مهم و معتبر را نیز میجست. مجلههای کاوه، ایرانشهر، علم و هنر، ارمغان و نوبهار نشریههایی بودند که زریاب میخواند. بعد از این به تدریج با دیوانهای شاعران مأنوس شد و دیوان سعدی و فرخی و شاهنامه را نیز با دقت خواند. از شخصیتهایی که در روح و نگرش عباس زریاب تأثیر بسزایی داشتند، مرحوم شیخ قاسم واعظ مهاجر ایروانی بود. این شیخ دعوی اتحاد مسلمانان را داشت و زندگیاش کاملاً ساده و محقر بود.
عباس زریاب در اوج قدرت پهلوی و سختگیریهای آن و پس از واقعۀ حرم امام رضا(ع) به قم مهاجرت کرد. درواقع، مهاجرت به قم در پی بحران روحی حاصل از خفقان آن روزگار بود. پس از آنکه عباس زریاب دورۀ اول دبیرستان را گذراند، بهدلیل مشکلات مالی نتوانست درس را ادامه دهد. برای ادامۀ تحصیل یا باید به تبریز میرفت یا ارومیه. پدر عباس جوان با رفتن او به تبریز مخالفت کرد. شوق تحصیل موجب شد که عباس جوان مقدمات فقه و اصول را در زادگاه خود نزد شیخ عبدالحسین اعلمی و حاج شیخ حسن فقیه فرا بگیرد. زریاب جوان در اواخر شهریور ۱۳۱۶ وارد قم شد. به راهنمایی شیخ صادق در مدرسۀ ناصریه یا جانیخان در جنوب شهر و نزدیک دروازۀ ری و درست روبهروی مسجد جامع قم اقامت گزید. این مدرسه زیرنظر و تولیت مرحوم حاج میرزامحمدتقی اشراقی، از علما و خطبای مشهور قم اداره میشد. عباس زریاب تصویری درخشان و منحصربهفرد از آیتالله حاج سیدروح الله خمینی به دست میدهد – ساده با نگاهی نافذ و متضلع در فلسفه و عرفان. عباس زریاب پس از دو سال کوشش و مطالعۀ بیوقفه، توانست به دروس استادان درجۀ اول سطوح عالی راه پیدا کند. عباس زریاب مدتها در انتظار فرصتی بود تا محضر آقا روحالله خمینی را درک کند. در سال ۱۳۱۸ اطلاع پیدا میکند که حاج آقا روحالله در مدرسۀ دارالشفاء شرح منظومۀ حاج ملاهادی را درس خواهد داد. زریاب جوان در این درس حاضر شد. روش تدریس حاج آقا روحالله به قلم عباس زریاب بسیار خواندنی است: «روش تدریس او برخلاف استادان دیگر بود، یعنی هرگز مطالب را با جملات و عبارات کتاب تطبیق نمیکرد، بلکه پس از آنکه یکی دو جمله از متن کتاب میخواند، شروع میکرد به تقریر درس از خارج با بیانی که پُر از شور و هیجان بود و این هیجان گاهی چنان قوت میگرفت که صدایش را بلند میکرد و جلسۀ درس به جلسۀ خطابه یا تذکیر بدل میشد. او میخواست در ضمن تشریح مطالب فلسفی به مسائل اخلاقی و اجتماعی – دینی بپردازد و این دو مقصود را چنان استادانه با هم میآمیخت که انسان نمیتوانست موضوع درس را از بحث دینی – اخلاقی او جدا بداند و این امر تأثیر شدیدی در مغز و روح متعلمان به جای میگذاشت و شخص هنگام خروج از جلسۀ درس حالتی روحی و عرفانی و سرشار از اندیشۀ عمیق دینی در خود احساس میکرد که شاید یکی دو ساعت دوام داشت. او خود سرشار از این کیفیت عرفانی – دینی – فلسفی بود. او برای خود جهانی از اندیشۀ معنوی-دینی ساخته بود که عناصر تشکیلدهندۀ آن مذهب شیعه اثناعشری، افکار نوافلاطونی منطوی در فلسفۀ اشراق، عرفان محییالدین ابن عربی و حکمت متعالیۀ ملاصدرا بود.
عباس زریاب در قم تحصیل میکرد و کتابهای مرسوم و موظف آن دوره را میخواند. ولی از مطالعۀ آثار و کتابهای خارج از این حوزه نیز غافل نبود. در واقع، مطالعه و خواندن در نظر عباس زریاب محدود نبود. زریاب با شیخ جعفر اشراقی تبریزی هم حجره بود. شیخ جعفر اشراقی تبریزی کتابهای اجتماعی و فلسفی و روانشناسی و همینطور کتابهای فقه و اصول اهل سنت را میخرید و زریاب نیز آنها را میخواند و با این کار دامنۀ اطلاعات و تحقیقات خود را گسترش میداد. از کتابهایی که عباس زریاب با دقت تمام خواند، بنا به گفتۀ خودش میتوان به این موارد اشاره کرد: علمالاجتماع نقولا حداد و جمهوریت افلاطون، ترجمۀ عربی حنا خباز و کتاب الابطال کارلایل و کتاب اصول الشرائع بنتام، ترجمۀ فتحی زغلول و ترجمۀ عربی کتابهای گوستاو لوبون و کتابهای روانشناسی سلامه موسی و مرسی قندیل و ترجمۀ عربی کتاب اصلالانواع داروین. برخی طلاب پشت سر او را به فرنگیمآبی یا به تعبیر امروز به غربزدگی یا حتی مادی بودن متهم میکردند. اما علمای قم، خاصه حاج آقا روحالله خمینی و سیدصدرالدین صدر، نظر لطف و عنایت به او داشتند. حاج آقا روحالله خمینی، عباس زریاب را به جلسات بحث و مطالعه در کتاب عبقتاالانوار سیدحامد حسینی لکنهوئی که در ماه رمضان ۱۳۲۱ در منزل دوستانش برگزار میشد دعوت کرد. پس از کتابشناسی در سال ۱۳۲۲ به عباس زریاب اطلاع دادند که پدرش بیمار است و او مجبور شد به زادگاهش بازگردد. در این اثنا، مدتی در تهران مصاحب مرحوم شریعت سنگلجی بود. به این ترتیب، نخستین دورۀ زندگی عباس زریاب که خود آن را سالهای سازندگی روحی و معنوی میداند به پایان رسید. دورۀ دوم زندگی عباس زریاب که به تعبیر خودش پُرآشوبترین و رنجبارترین دوران زندگی او بود، از فوت پدرش و تکفّل مادر و برادران و خواهرش شروع میشود. دوران اقامت در خوی با روزگار سخت آذربایجان، یعنی سالهای ۱۳۲۳ و ۱۳۲۴، مصادف شد. در شهریور ۱۳۲۴ به ناچار به تهران میآید و دو سه سالی را در عسرت میگذراند تا با معرفی مرحوم محمد سنگلجی و پایمردی دکتر تقی تفضلی به کتابخانۀ مجلس شورای ملی وارد میشود. دورۀ سوم زندگی او با ملاقات با سیدحسن تقیزاده در کتابخانۀ مجلس سنا آغاز میشود. در همان نخستین ملاقات و پس از آن دیدارها، سیدحسن تقیزاده او را «کشف» کرد. با معرفی تقیزاده، بورسیهای از طرف بنیاد هومبولدت در آلمان غربی دریافت میکند و نزدیک پنجسال در ماینز و فرانکفورت و مونیخ تحصیل میکند. استاد راهنمای او پرفسور رومر، استاد دانشگاه فرایبورگ بود. در آلمان، علاوه بر بهرهمندی از پرفسور رومر، از محضر استادانی چون اشپیتالر، اتواشپایز، برتولد اشپولر، لنتز، هینتس و ایلریس استفاده میکند. همچنین توانست با جوانان شرقشناس که بعداً خود از محققان سرشناسی شدند، آشنا شود؛ کسانی چون هورست، زلهایم، مولر، برون، بوسه و واگنر. رسالۀ دکتری زریاب تاریخ اولاد تیمور از تواریخ ملوک و انبیاء، تألیف جعفربن محمدبن حسن حسینی معروف به جعفری بود. بعد از مدتی، پرفسور هنینگ، استاد نامآور ایرانشناسی، از دکتر عباس زریاب دعوت میکند تا در دانشگاه برکلی تدریس کند. دکتر زریاب بهمدت دو سال در این دانشگاه درس داد. پرفسور هنینگ با اصرار از او خواست که با سمت استاد دائمی دانشگاه برکلی در امریکا بماند، ولی دکتر زریاب نپذیرفت و برای خدمت به میهن خود و آموزش جوانان ایرانی به ایران بازگشت. دورۀ چهارم زندگی دکتر زریاب با اشتغال در دانشگاه تهران آغاز میشود و با ترک اجباری آن بعد از انقلاب اسلامی پایان مییابد. پنجمین دورۀ زندگی دکتر عباس زریاب با اشتغال در دایرهالمعارفهای جدیدالتأسیس آغاز میشود و سرانجام با خاموشی او در ۱۴ بهمن ۱۳۷۳ پایان مییابد. استاد زریاب خوئی در چندین انجمن و مؤسسه علمی عضویت داشت. او عضو انجمن بینالمللی شرقشناسی آلمان، مجمع بینالمللی کمیتههای ایرانی در انگلستان، انجمن فلسفه، هیئت امنای بنیاد فرهنگ ایران، فرهنگستان تاریخ و بنیاد شاهنامۀ فردوسی بود. آثار دکتر عباس زریاب خویی شخصیتی چندوجهی بود. شوق به تحصیل، استعداد آموختن و همت و جهد بیحد او موجب شد تا امروز با محقق، مترجم، فهرستنگار و کتابشناس مبرزی روبهرو باشیم. دکتر زریاب خویی با نقد کتاب شناخته شد، هرچند قبل از آن مدتی فهرستنگاری کرده بود.



