جادوی صحنه، در سینما گم میشود

سرویس هنر پایگاه خبری الفبای رشد؛ نمایش به عنوان یک قالب جادویی شناخته میشود. این نوع اجراها بر اساس متن نمایشنامه و حرکات بازیگران و ارتباط آنها با تماشاگران شکل میگیرد و در طول اجرا، جادوئی خاص را به همراه دارند. هنگامی که تماشاگر به تماشاخانه میآید، خود را تسلیم میکند تا در دنیای خاصی شرکت کند و در تبادل انرژی بین بازیگران و تماشاگران سهیم شود. دستیابی به این پویایی خاص بین بازیگر و تماشاگر با هیچ رسانه دیگری امکانپذیر نیست. ممکن است در ابتدا، اقتباس از نمایشنامه آسان به نظر برسد. در نظر عموم، نمایشنامه و فیلمنامه تفاوتی ندارند و به همین دلیل به راحتی میتوان نمایشنامهها را به فیلمنامهها تبدیل کرد، اما «لیدا سیگر» در کتاب «هنر اقتباس» نشان میدهد که این کار یکی از دشوارترین چالشها در سینما است.
تفاوتهای اساسی بین سینما و تئاتر، بیشتر نمایشنامههای خوب را بر پایه گفتوگوهای غنی بنا میکند، در حالی که فیلم به صورت هنری بصری است. تماشای فیلم با تماشای نمایش متفاوت است. نمایشنامهها برای صحنه نوشته میشوند و هدف نویسنده، انتقال اندیشهها به تماشاگر است. نمایش به بررسی وضعیت انسان میپردازد و با تمرکز بر درونمایههای انسانمحور، این کار را بهتر از سینما انجام میدهد. نمایش به درونمایهها گرایش بیشتری دارد و نیازی به خط داستانی قوی ندارد. نمایشنامهنویسان با فلسفهای خاص آغاز میکنند و شخصیتهایی را میسازند تا درونمایه مورد نظرشان را تجسم بخشند. برخی دیگر شخصیتهایی با مسائل مختلف خلق میکنند و به شرایط بشری نگاه میکنند و تلاشها و رویاها و بیم و امید آنها را بررسی میکنند. نمایش به بررسی تضادهای درونی انسان و درونمایههای عام بشری میپردازد و این کار را بهتر از فیلم انجام میدهد.
نکته اصلی در شکست نمایشنامههای مهم این است که هیچیک از نمایشنامههای برجسته و مهم در قالب فیلم به خوبی اجرا نشدهاند، زیرا بسیار نمایشی و تئاتری بودهاند. فضای نمایشی و انرژی بین تماشاگر و بازیگر و تمامی عناصر دیگر که نمایش بزرگی از این نمایشنامهها میسازد، غیرقابل تبدیل به فیلم است. سیگر توضیح میدهد که سینما رسانهای تصویری است و برای پیشبرد داستان و تشریح شخصیتها به گفتوگو نیاز چندانی ندارد، در حالی که نمایش به عنوان رسانهای برای تفحص در اندیشه، زبان را به عنوان عنصر کلیدی در نظر میگیرد. گفتوگو ضمیر انسانی را آشکار میکند. نمایش بر بازی پنهان درونمایه، شخصیت، زیرمتن و زبان تمرکز دارد، نه بر داستان. اما سینما به گفتوگو و بازیگر وابسته نیست. سینما رسانه کارگردان است و متکی به تصاویر و زمینه پیرامون بازیگر است، در حالی که نمایش، رسانه بازیگر و نویسنده است. نمایشهای بزرگ مانند رمانهای بزرگ بر پایه درونمایه و اندیشه بنا شدهاند. کلمات رمان برای توصیف و تاثیر و تشریح معانی و نشانهها به کار میروند. نمایشنامه این کلمات را در قالب گفتوگو میریزد تا اندیشه را بررسی کند.
به اعتقاد سیگر، بسیاری از نمایشها قابلیت تبدیل به فیلم را ندارند. میلیونها دلار صرف شده تا آثار «صف همسرایان»، «اکوس»، «طلسم خدا» و «عیسی مسیح، ابر ستاره» بر پرده سینما به نمایش درآیند، اما فروش آنها بسیار اندک بوده است. برخی نمایشنامهها هستند که اقتباس فیلمنامه از آنها دشوار به نظر میرسد. باید به دنبال خط داستانی باشید، اما سوال این است که کدام نمایشنامهها برای اقتباس به سینما مناسب هستند؟ سیگر توضیح میدهد که باید به نمایشنامههایی توجه کرد که خط داستانی دارند. برخی نمایشنامهها خط داستانی ضعیفی دارند که در پسزمینه جریان دارد و هنگام تبدیل به فیلم، باید به پیشزمینه منتقل شوند. نمایشنامه «لژیون خطرناک» بسیار انتزاعی و شکلگرا بود و بر زیرمتن و گفتوگو تاکید داشت، در حالی که فیلمنامه اقتباسی آن بر داستان تمرکز کرد. برای اقتباس از نمایشنامه باید اطمینان حاصل کرد که جادوی خاص نمایش، وابسته به فضای خاص تماشاخانه نیست. نمایشنامههایی که بتوانند با تصاویر سینمایی و نه با زبان، درونمایههای انسانی خود را بیان کنند. موارد شکست در فیلمنامههای اقتباس شده از نمایشنامه بسیار بیشتر از موارد موفق در این زمینه بودهاند. جادوی خاصی که قالب نمایشی ایجاد میکند، قابل تبدیل به رسانه سینما نیست، اما با انتخاب نمایشنامه مناسب میتوان جادوی جدیدی برای فیلم خلق کرد.
کتاب برای بررسی موضوع به اقتباس از نمایشنامه «رانندگی برای خانم دیزی» میپردازد. آلفرد آهری، نویسنده نمایشنامه و فیلمنامه درباره اقتباس از این متن توضیحات مهمی ارائه میدهد. او با آگاهی از تفاوتهای سینما و تئاتر میگوید که وقتی برای صحنه مینویسد، باید نکات زیادی را به تماشاگر منتقل کند، اما در سینما میتوان همه چیز را نشان داد. در سینما میتوان به صورت ظریفتری عمل کرد. میتوان بیشتر نشان داد و کمتر گفت. آهری با توضیح اینکه اقتباس کردن مانند تغییر دادن تزئینات منزل است، یکی از دلایل موفقیت اقتباس از نمایشنامه «رانندگی برای خانم دیزی» را اینگونه توصیف میکند: «انتزاعی بودن این نمایشنامه به اقتباس از آن کمک کرد. از ۲۶ صحنه تقریباً سینمایی تشکیل میشد. هنگام نوشتن نمایشنامه، ماجرای سینمایی آن را میدانستم. برای نوشتن فیلمنامه، صحنهها را تقویت کردم، جاهای خالی را پر کردم و رنگآمیزی را نیز غلیظتر کردم.» آهری هیچ طرح فرعی به فیلمنامه اضافه نکرد و فقط شخصیتهای نمایش را در فیلمنامهاش آورد. پس از حذف و اضافهکردنهای نویسنده، فیلم «رانندگی برای خانم دیزی» اکران شد و به موفقیت خوبی دست یافت. این فیلم نامزد هشت جایزه اسکار شد و به فروش صد میلیون دلاری رسید.
مسئله اقتباس از نمایشنامه، کشف ظرفیتهای سینمایی آن است. باید دانست که هر نمایشنامه خوبی لزوماً فیلم خوبی نمیشود، همانطور که هر متن سینمایی موفقی نیز نمیتواند روی صحنه بدرخشد. آنچه یک نمایشنامه را برای اقتباس مناسب میکند، وجود عناصری است که بتوان آنها را از قلمرو گفتوگو و صحنه به قلمرو تصویر، حرکت، فضا و جهان سینمایی منتقل کرد. فیلمنامهنویس باید بداند چه چیزهایی را حفظ کند و چه چیزهایی را تغییر دهد تا اثر در رسانهای جدید بتواند هویت مستقل خود را پیدا کند. سینما نباید تلاش کند جادوی تئاتر را عیناً به پرده منتقل کند و باید از دل آن متن، جادوی تازهای خلق کند. جادویی که در قاب تصویر و جهان سینما شکل میگیرد.



