عشق بیپایان بدخشانی به تاریخ و هویت سرزمینش

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، یکصد و نوزدهمین محفل ماهانه و دوستانه مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب، با عنوان چهارشنبههای دیدار، در تاریخ ۲۵ شهریور ۱۴۰۵ در سالن کتابخانه این مؤسسه برگزار گردید. این جلسه به یاد سید جلال حسینی بدخشانی، پژوهشگر برجسته فلسفه اسلامی و مطالعات اسماعیلی اختصاص داشت.
در ابتدای این نشست، اکبر ایرانی، مدیر عامل مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب، به بررسی زندگینامه و کارنامه علمی بدخشانی پرداخت و اظهار داشت: سید جلال حسینی بدخشانی، پژوهشگر برجسته فلسفه اسلامی و مطالعات اسماعیلی، در دیزباد نیشابور و در یک خانواده فرهنگی به دنیا آمد. او تحصیلات ابتدایی خود را در مشهد گذراند و مقاطع لیسانس و فوقلیسانس را نیز در این شهر ادامه داد. در اولین دوره ارشد دانشکده الهیات، فلسفه و حکمت اسلامی را تحت نظر استاد سید جلالالدین آشتیانی آموخت. بدخشانی مدتی به عنوان معاون مدیر کتابخانه مرکزی دانشگاه فردوسی مشهد فعالیت کرد و سپس به لندن رفت تا به عنوان کتابدار در مؤسسه مطالعات اسماعیلی مشغول به کار شود و در آنجا به تدریس علوم قرآنی و الهیات پرداخت. در همین زمان، برای ادامه تحصیل به دانشگاه آکسفورد رفت و دکترای خود را در فلسفه اسلامی تحت راهنمایی پرفسور ویلفرد مادلونگ دریافت کرد. تخصص او بر روی آثار اسماعیلی خواجه نصیرالدین طوسی متمرکز بود و موضوع رساله دکتریاش تصحیح متن روضه تسلیم بود.
بدخشانی در سال ۱۹۷۹ دوباره به لندن بازگشت و به دعوت مؤسسه مطالعات اسماعیلی برای راهاندازی کتابخانه آن مؤسسه پیوست و سپس به عضویت هیأت علمی آن درآمد. او با اقدامات خود پلی مستحکم میان فرهنگ ایرانی و پژوهشهای بینالمللی ایجاد کرد و برخی آثار فلسفی خواجه نصیرالدین طوسی را تصحیح و به انگلیسی ترجمه کرد. از جمله این آثار میتوان به تصحیح و ترجمه انگلیسی «سیر و سلوک» و «روضه تسلیم» نصیرالدین طوسی و همچنین تصحیح و ترجمه سه رساله طوسی (آغاز و انجام، تولا و تبرا، و مطلوب المؤمنین) اشاره کرد که هر یک نشاندهنده تیزبینی و عمقنگری این محقق فقید است.
از دیگر خدمات او میتوان به مشارکت در انتشار آثار ارزشمندی چون زادالمسافر، استاد بشر، شرح اشارات خواجه طوسی، اثبات عقل مجرد، کتاب المباحث و الشکوک، علینامه، تفسیر شهرستانی و جامعالتواریخ (بخش اسماعیلیان) اشاره کرد. همچنین او در دریافت تصویر نسخه خطی «دستور المنجمین» (کتابت ۵۰۰ هجری) از کتابخانه ملی فرانسه نقش مؤثری داشت که چاپ عکسی آن با مقدمه انگلیسی او توسط مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب انجام شد و دریچهای نو به تاریخ اسماعیلیان گشود. این کتاب نخستین اثر نوشته شده در الموت است که ۱۱ سال پیش از فوت حسن صباح تألیف شده و خوشبختانه به خط مؤلف آن در دانشگاه پاریس محفوظ مانده است. اگر پیگیریهای دکتر بدخشانی نبود، دستیابی به این نسخه ممکن نمیشد.
مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب به لطف بدخشانی و حمایت دکتر فرهاد دفتری، تاکنون حدود بیست اثر از آثار خواجه نصیر طوسی، عبدالکریم شهرستانی، ناصر خسرو و دیگران را با همکاری مؤسسه مطالعات اسماعیلی در لندن منتشر کرده است. این همکاری برکات زیادی به همراه داشته و موجب انعقاد قرارداد توزیع آثار و منشورات مؤسسه انتشارات بریل در لیدن (هلند) با میراث مکتوب شده است. دکتر بدخشانی در زمان امضای قرارداد همکاری با بریل حضور فعالی داشت.
یکی دیگر از آثار دکتر بدخشانی تصحیح دیوان قائمیات است که بیشتر اشعار آن سروده حسن محمود کاتب، از شاعران اسماعیلی مذهب سده هفتم هجری است. این دیوان که با مقدمهای مفصل از استاد شفیعی کدکنی منتشر شد، از جمله آثار نویافتهای است که ظهور آن در عرصه نشر، واقعهای بزرگ ادبی برای فرهنگ ایرانی و زبان فارسی به شمار میرود و تنها میتوان آن را با دیوان ناصرخسرو مقایسه کرد.
شاید ارزشمندترین میراث دکتر سیدجلال حسینی بدخشانی، ایجاد پیوند نهادینه میان مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب و مؤسسه مطالعات اسماعیلیه در لندن باشد. این همکاری به انتشار تحقیقات نخبگان ایرانی و رسالههای دکتری فارسی دانشجویان علاقهمند به تاریخ فاطمیان مصر و اسماعیلیان ایران انجامید. یکی دیگر از خدمات ارزشمند دکتر بدخشانی، زمینهسازی برای چاپ نسخه انگلیسی دایرهالمعارف بزرگ اسلامی تا جلد ششم بود. در طول ۲۵ سال آشنایی با زندهیاد دکتر بدخشانی، این فرصت را داشتم که در سفرهای متعددی در کنار او باشم. سفر به دیزباد زادگاهش، مشهد، تربت جام، الموت، تبریز، دامغان و تاجیکستان و… و از دانش و تجارب او بهرهمند شوم. حسن خلق، فروتنی، بیریایی و عدم تعلق به مادیات و خوشرویی از ویژگیهای نیک او بود. او از بانیان انجمن پیوند در تاجیکستان بود و برای تقویت ارتباطات جوامع فارسیزبان تلاش زیادی کرد. به همین دلیل، امام علی رحمان، رئیس جمهور تاجیکستان و دیگر مقامات فرهنگی و سیاسی برای او احترام خاصی قائل بودند و تلاشهای او را در تقویت وحدت ملی تاجیکستان ارج مینهادند.
حضور بدخشانی در جشن سیسالگی میراث مکتوب در تهران، خاطرهانگیز بود و دفتر یادگاری آن روز که اکنون به یادبود بدل شده، با قلم شیوای خود چنین نوشت: «بعضی از خاطرات کودکی، نمیدانم به چه دلیل، هرگز فراموش نمیشوند. در دوره دبستان معلمی داشتیم که اصرار داشت هر قرن سی سال است و هر کس تا سی سالگی زنده بماند عمرش طولانی میشود، حال آنکه هر قرن صد سال است و به همین دلیل برای تبریک سیسالگی میراث مکتوب که امیدوارم عمرش طولانی شود به عرض میرسانم «صد سال به این سالها». دغدغه همیشگی او بر ضرورت تداوم همکاری با مؤسسه مطالعات اسماعیلی قابل توجه بود. چه روزهای خوشی بود که در واپسین روزهای حیات پربرکتشان، خبر ثبت جهانی قلعه الموت را که آرزوی دیرینهشان بود، شنیدند و شادمانیشان در آن لحظات، گواه عشق بیپایانشان به تاریخ و هویت این سرزمین بود. یادش گرامی و نام و آثارش ماندگار. جامعه علمی ایران همیشه وامدار زحمات بیریای این یگانه نسخهپژوه است.
مقصود فراستخواه نیز در سخنانی با عنوان «تأملی در ایران و فلسفه میان نسلها و دیدارها» به نکتهای که همواره بدخشانی بر آن تأکید میکرد، اشاره کرد و گفت: استاد بدخشانی میگفت ملتی که بتواند از تمدنهای مختلف بیاموزد، خود متمدن است. او ادامه داد: تمدن ایران، تمدن ارتباطی، ترکیبی و تنوع و خلاقیت است. در ایران دشواریهای نهادی وجود داشته و در این دشواریها، یک نهاد همچنان پایدار مانده است. خرد ایرانی این استعداد را داشته که میتوانسته بخشی از این ناپایداریها را جبران کند. امر اجتماعی در ایران دوام بیشتری داشته است. ایرانیها در میانه رویدادها دوباره آغاز میشدند. بهطور کلی در مدرنیته اروپایی این مسئله را مشاهده میکنید و همین مسئله باعث شده که ایران از میانه رویدادها دوباره آغاز شود. ایران از کشورهایی است که میتواند دوباره از نو شروع کند و راز آن، همان ارتباطات بوده است. بدخشانی نیز به این مسئله و ارتباطات اشاره کرده است. در اسطورههای ایرانی یا اقلیم جهانی که تصویر میشود، سرزمین ایران اقلیم حیاتی تعریف شده است که میتوانسته با اقلیمهای گوناگون ارتباط داشته باشد. وقتی نهضت ترجمه اتفاق میافتد، در فضای ترجمه و در میانبودگی، داستان ایران از میانه رویدادها آغاز میشود یا به نوعی میتوان گفت ایران از میانه رویدادها دوباره آغاز میشود.
ابنسینا چهل بار مابعدالطبیعه ارسطو را خواند و بار آخر، با خواندن مقاله «فی اغراض مابعدالطبیعه» فارابی، به یک فهم جدی رسید. شهرت اصلی این رساله به خاطر گرهگشایی بزرگی است که در فهم فلسفه ارسطو ایجاد کرد. ابنسینا در زندگینامه خودنوشتِ خود نیز نقل میکند که کتاب مابعدالطبیعه ارسطو را ۴۰ بار خوانده و همه آن را حفظ کرده بود، اما همچنان هدف و مقصود ارسطو را درک نمیکرد تا اینکه بهطور اتفاقی این رساله کوچک فارابی را خریداری کرد و با مطالعه آن، قفل فهم مابعدالطبیعه ارسطو برای او گشوده شد. فلسفه اشراق خود یک ترکیب است و از حکمت خسروانی تا به امروز، چقدر در میانبودگی شکل گرفته است. فارابی تلاش میکند میان دو حکیم، دیدار و ضیافت معرفت فراهم کند. او در کتاب معروف خود به نام «الجمع بین رأیی الحکیمین» (جمع میان آرای دو فیلسوف)، تمام تلاش خود را به کار میبندد تا میان اندیشههای دو حکیم بزرگ یونان باستان، یعنی افلاطون و ارسطو، سازگاری و آشتی برقرار کند. جهان خصیصه ارتباطی دارد و در ربط چیزهای دیگر میتوان آن را بیشتر درک کرد. منطقه سیاسی شرایط امکان برای حضور در امر غایب را فراهم میکند؛ چیزی بیشتر از خواندن و نوشتن تنهایی در میدان بود و آن محضرها، حلقهها و دیدارها بود که توانسته معرفت ایرانی را توسعه دهد. فضای دیدار صرفاً خصیصه شناختی نداشت، بلکه مغناطیسی در فضای ربط بود. چشمها همدیگر را میدید؛ «تو را میبینم»؛ اینجا به جای اینکه نادیده بمانی. احساس میکنم به جای آنکه سرد و بیتفاوت باشم و در آن نحلههای مختلف وجود دارد. دیدار مهم است و ما در چهره دیگری اقتضای اخلاقی میبینیم که میگوید مرا نادیده نگیر و به من گوش بده. هرچه ضریب تحولات در فرهنگ و جامعه بالاتر باشد، خصیصه رویدادی بیشتر میشود. نسل ایرانی در تحول بزرگی است و نسلها بسیار متنوع شده است. اگر تا امروز ایران توانسته بهرغم تمام تاریخ پرحادثهای که داشته دوام بیاورد، خرد در آن خلاقیتهایی بوده که نظمهایی را در خود حفظ کرده و به نسل بعدی انتقال داده است. ما از طریق فراهم کردن فضای نهادها و رویدادهایی که ایجاد میکنیم، میتوانیم فضاهای دیدار را فراهم کنیم و با دیدگاههای مختلف با هم گفتوگو کنیم و نکته اصلی آن، در میان بودن است که جنبه عاطفی دارد و میتواند غنای ترکیبی ایران را فراهم کند.



