شعر شهریار: امضای عاطفهمندی در دنیای مدرن

“`html
سرویس ادبیات پایگاه خبری الفبای رشد – مرضیه نگهبان مروی: ۲۷ شهریور، روزی که به عنوان «روز ملی شعر و ادب» در ایران شناخته میشود، یادآور درگذشت سید محمدحسین بهجت تبریزی، مشهور به شهریار است. این شاعر با استفاده از قالبهای متنوع، به ویژه غزل، توانست ارتباطی میان زبان فارسی و ترکی آذربایجانی برقرار کند. آثار ماندگاری همچون «حیدر بابایه سلام» و «سهندیه» و همچنین غزلهای شورانگیزی مانند «علی ای همای رحمت» از او به یادگار مانده است؛ صدایی که از کوه سهند تا دارالفنون تهران طنینانداز شد و داستان عشقی را روایت کرد که حتی تحصیل در رشته پزشکی را فدای آن کرد. اما برای بررسی کارنامه شعری چنین شخصیتی با این محبوبیت، نیاز به نگاهی عمیقتر از احساسات داریم؛ نگاهی که بتواند میان «سلیقه عامه» و «معیارهای هنری» تفکیک قائل شود. به همین دلیل، در سالروز درگذشت او، به سراغ غلامرضا طریقی رفتیم. طریقی، نویسنده و شاعر و یکی از چهرههای پیشرو در نقد شعر معاصر ایران است. در این گفتوگو، تلاش کردهایم تا با تکیه بر تخصص غلامرضا طریقی، کارنامه شعری شهریار را مورد بررسی قرار دهیم و ببینیم میراث این شاعر بزرگ، در تراز نقد امروز چگونه بازخوانی میشود.
اگر بخواهیم شهریار را در نقشه ادبیات معاصر ایران جایگذاری کنیم، او کجاست؟ آیا او توانست پلی میان سنت غزل کلاسیک و نیازهای احساسی انسان مدرن ایجاد کند؟ شهریار در واقع در میانه نقشه ادبیات معاصر ایران و حتی ادبیات فارسی ایستاده است. در این باره میتوان به تفصیل صحبت کرد؛ اگر از منظر ادبیات معاصر، سنت غزل کلاسیک و نیازهای احساسی انسان مدرن به این موضوع نگاه کنیم، بله، شهریار دقیقاً در همان نقطهای قرار دارد که شما اشاره میکنید؛ انسانی که در رده شاعرانی چون ملکالشعرا بهار و دیگران بود و توانایی شاعری در آن سطح را داشت. اما از طرف دیگر، تحت تأثیر شرایط زمان خود، زندگی مدرنتری نسبت به دیگران داشت؛ زیرا همزمان با دوره مشروطه بود و تحولات اجتماعی مهمی در ایران در حال وقوع بود. او تحت تأثیر آن شرایط، به زندگی و تجربیات خود نگاهی نوین داشت و این را به سنت غزل و شعر فارسی افزود. در نهایت میتوان گفت که او مهمترین پل این روند بود؛ هم از نظر غزل و هم بهطور کلی در دیگر قالبهای شعر فارسی، زندهترین غزلسرا بود.
بسیاری شهریار را در سایه حافظ یا سعدی میبینند. از نظر شما، کدام ویژگیهای شعری او «امضای شخصی» اوست و او را از تقلید از بزرگان متمایز کرده و به او هویت مستقل میبخشد؟ شهریار نیز مانند دیگر شاعران وفادار به سنت شعر فارسی، در ابتدا سعی کرد از سعدی و حافظ تقلید کند و این موضوع را پنهان نمیکرد؛ مانند همه شاعرانی که در آغاز راه شاعری هستند. طبیعی است که در کشوری که قلههای شعر در آن زیست میکردند، از جمله حافظ، سعدی و مولانا، وقتی میخواهیم شروع کنیم، تحت تأثیر آنها قرار بگیریم. اما به تدریج، به جز شعرهایی که در استقبال نوشته شده، شهریار با حرکت به سمت عواطف شخصیاش، از تأثیراتی که از حافظ، سعدی و دیگران گرفته بود، فاصله گرفت. بنابراین، اگر بخواهیم ویژگیای را که شهریار را متمایز کرده و به او هویت بخشیده بشماریم، آن ویژگی قاعدتاً عاطفه است؛ عاطفهای که بسیار شخصی و مدرن است. بسیاری او را شاعری رمانتیک میدانند، اما این ادعا به تمام معنا درست نیست، زیرا با در نظر گرفتن جهان شاعریاش نمیتوان گفت صرفاً شاعر رمانتیک است. امضای شخصی شهریار به نظر من، میزان و عاطفه نوینی است که خود او به شعرش افزوده و به آن هویت بخشیده است.
در اشعار شهریار، مفهوم «عشق» لایههای مختلفی دارد؛ از عشق زمینی تا عشق الهی. از دیدگاه شما، توازن میان این دو نوع عشق در کارنامه او چگونه است و رنج در شعر او چه کارکردی دارد؟ من به تفکیکهای شدید که عشق را به بخشهای مختلف تقسیم میکنند، اعتقادی ندارم؛ به این معنا که نمیتوان خطکشی کرد و گفت از اینجا به بعد عشق الهی است و از اینجا به بعد عشق زمینی. عشق یک رویداد و حادثهای درهمتنیده است که گاهی انسان متوجه نمیشود که در دو سوی ماجرا یا حتی در چند سوی آن در حال تردد است. به همین دلیل، نمیتوانم به راحتی تکهای از عشق را تصور کنم که حتماً زمینی یا آسمانی باشد. با این حال، شهریار نیز مانند دیگران تجربههای شخصی داشته است. این تجربههای عاطفی از کودکی آغاز شده و در شعر «حیدر بابا» (از شعرهای ترکی او) و برخی شعرهای فارسیاش مانند «هذیان» و «دل» بروز یافته است. سپس، در سن و سالی که زمان عاشق شدن بود، عاشق شد و ماجرای عاشقی او به داستانی تبدیل شد که به تعبیر شما «عشق زمینی» است. با افزایش سن، او پختهتر شد و نگاهش تغییر کرد و درباره موضوعات و دغدغههایی نوشت که میتوان گفت عشق الهی هستند. در واقع، شهریار به عاطفهاش وفادار بود و در هیچ دورهای از زندگیاش سعی نکرد عواطفش را به گونهای دیگر به نمایش بگذارد. به همین دلیل، میتوان در کارنامه شاعریاش روند زیست و تکامل عاطفیاش را مشاهده کرد و تقریباً تکامل عشق را نیز در شعر و زندگی شهریار دید. به تبع آن، یکی از مهمترین نشانههایی که عشق با خود میآورد — حتی در صورتی که منجر به وصل هم شود — «رنج» است. رنج، مهمترین دستاورد عشق است و وقتی این جمله را میگویم، هیچ منظر منفی نسبت به آن ندارم؛ هرچند انسانها خسته میشوند و میبرند، اما رنج یکی از مهمترین دستاوردهای زندگی بشری است. به همین دلیل، چون شهریار تجربههای عاطفی متعددی داشت، رنج در شعر او (چه در شعرهای ترکی و چه فارسی) بسیار پررنگ است؛ چه در آنهایی که درباره تجربه کودکیاش نوشته (مانند از دست دادن خان ننه که وقتی خوانده میشود، انگار با تراژدی عظیمی مواجهایم)، چه در آنهایی که درباره شکست رابطه عاشقانهاش نوشته و چه در آنهایی که بعدها درباره زندگی و چیزهایی که دوست داشته سروده است. حتی وقتی آخرین شعرهایش را مرور میکنیم، میبینیم که درباره ناتوانی جسمیاش نیز به راحتی صحبت کرده است. بنابراین، میتوان گفت رنج یکی از پررنگترین مایههای حضور در شعر شهریار است و به شعر او اعتبار بخشیده است.
زبان شعری شهریار در عین سادگی، خوشتراش و موسیقیایی است. در تحلیل کارنامه ادبی او، نقش «موسیقی شعر» و «سادگی بیان» را در پذیرش گسترده آثار او در میان تودههای مردم چگونه ارزیابی میکنید؟ زبان شعر شهریار، بله، موسیقایی، ساده و اغلب سهل است. البته او در این باره سعی کرده است تجربههای مختلفی داشته باشد؛ مثلاً در برخی دورهها تلاش کرده است که حافظانه بنویسد، اما به نظر من در آن دورهها موفق نبوده است. هرگاه سادهتر نوشته، راحتتر بوده است. البته شعر او «خوشتراش» نیست؛ یعنی یکی از نکاتی که منتقدان شهریار بر آن تأکید دارند، همین است که در برخی جاها، سهلانگاریهای زبانی وجود دارد که اجازه نمیدهد شعرش به آن نوع سهل و ممتنع بودن (که مثلاً درباره سعدی صحبت میکنیم) نزدیک شود. اما شعر او موسیقایی است و پیوندی جدی با موسیقی دارد. شاید دلیلش این باشد که خود شهریار نیز با موسیقی ارتباطی عمیق داشت و این موضوع در کنار عاطفی بودن اشعارش، یکی از عواملی است که باعث شده شعر او در بین مردم رایج باشد.
برخی منتقدان معتقدند شهریار در دورههای مختلف زندگیاش تغییرات لحن و سبک داشته است. آیا میتوان در آثار او سیر تکاملی یا تغییری در دیدگاه فلسفی و ادبی مشاهده کرد یا او تا پایان زندگی بر یک خط مستقیم حرکت کرد؟ پاسخ به این سؤال را فکر میکنم در یکی از سؤالات گذشته بیان کردم. بله، شهریار به این دلیل که بسیار وفادار به خودش، عواطفش و دانستههایش بوده است، میتوان بدون اینکه کسی تاریخ زیر شعرهایش بزند، با اندکی دقت فهمید که هر شعر مربوط به کدام دوره تاریخی از زندگی اوست؛ حتی میتوان محدوده سنی شاعر را حدس زد. به نظر من، شهریار سیر تکاملی بسیار واضح و آشکاری در شعرش داشته است. این به آن معنا نیست که حتماً تمام حرکاتی که انجام داده در مسیر رشد بوده است (چون طبیعی است و دیگر شاعران هم همینطور هستند که گاهی مسیرهایی را طی میکنند که شاید نباید طی میکردند)، اما این حرکت روی یک خط مستقیم نبوده است. دلیل این امر نیز وفاداری او به عواطف شخصیاش بوده است.
میراث شهریار برای شاعران نسل بعد چیست؟ آیا او الگویی برای بازگشت به غزل سنتی در قالب مدرن بود یا اثر او بیشتر در سطح «محبوبیت» باقی ماند و تأثیر ساختاری روی شعر معاصر نداشت؟ حتما میراث شهریار از خودِ شهریار مهمتر است. اگر برای نمونه غزل معاصر را فرض بگیریم، این موضوع حتی نیاز به تحلیل ندارد؛ برای مثال، حسین منزوی درباره شهریار کتاب نوشته و در مقدمه همان کتاب و جاهای مختلف دیگر، به صراحت به این نکته اشاره کرده است. اگر ما امروز حسین منزوی را در قله غزل معاصر میدانیم، باید توجه داشته باشیم که او بهطور مطلق شهریار را ستایش میکند و خود را تحت تأثیر او میداند و هیچ ابایی ندارد که این موضوع را در جاهای مختلف به زبان بیاورد. محمدعلی بهمنی، دیگر غزلسرای بزرگ معاصر، و همچنین سیمین بهبهانی نیز در جاهای مختلف اشاره کردهاند که ارادتی به شهریار داشتند و این ارادت در خاطرات و شعرهایشان بروز یافته است. میراث شهریار در واقع در جسارت اوست؛ جسارتی که باعث شده در بسیاری از موارد خودش لطمه ببیند. مثلاً همان روحیهای که به او اجازه میداد نوآوری کند، گاهی منجر به اتفاقاتی شد که به دیگران بهانه حمله به او را داد. مانند این بیت «با خلق میخوری می و با ما تلو تلو / قربان هر چه بچه خوب سرش بشو»؛ اما واقعیت این است که شهریار به دو دستاورد مهم دست یافت: نخست، تأثیرگذاری در روند شعر در زمانی که در آن زندگی میکرد؛ او برخلاف همنسلهایش، تحت تأثیر مستقیم شرایط اجتماعی زمانش نماند، بلکه عواطف خود را وارد شعر کرد و تغییری در آن ایجاد نمود. بنابراین، شعرِ بعد از شهریار با شعرِ قبل از او تفاوت دارد. این به آن معنا نیست که اگر شهریار این کار را نمیکرد، کسی دیگر هرگز انجام نمیداد، اما به هر حال شهریار صاحب این صنعت است. از طرف دیگر، معمولاً شاعران محبوب کسانی هستند که دربارهشان داستان ساخته میشود و زندگیشان دهان به دهان میچرخد. شهریار هم با توجه به اینکه آدمی بود که عواطف، ماجراهای عاشقانه و حتی مسائل خانوادگی (مانند شعرهایی درباره پدرش) را پنهان نمیکرد، باعث شد داستانها درباره او زیاد باشد. به نظر من، او هر دو ویژگی را دارد: هم محبوبیت مردمی و هم تأثیرگذاری هنری.
شهریار در سرودههایش، پیوند عمیقی میان «آذربایجاندوستی» و «ایراندوستی» برقرار کرده است. از نظر شما، این نگاه جامع و ملیگرایانه در آثار او، چه تأثیری در پذیرش اجتماعی وی داشت و چگونه توانست میان احساسات قومی و تعلق ملی، توازنی شاعرانه ایجاد کند؟ در شرایطی که طی سده اخیر، و بهویژه از دوران مشروطه تا کنون، با مفهوم «وطن» به معنای امروزی آن روبرو شدهایم، مسئله قومیتگرایی و وطنپرستی به یکی از موضوعات بنیادین و اساسی تبدیل گشته است. برای نمونه، بنده که شاعر آذری هستم، در تلاشم تا تعادلی میان این دو رویکرد ایجاد کنم؛ چرا که بهعنوان کسی که زبان مادریاش ترکی است، هم وظیفهای در قبال زبان مادری دارم و هم رسالتی نسبت به وطنی دارم که در آن زندگی میکنم.
“`



