فرانسیس فورد کاپولا: کاوش در دنیای سینما از منظر ادبیات

سرویس هنر پایگاه خبری الفبای رشد؛ فرانسیس فورد کاپولا از جمله کارگردانانی است که به مطالعه کتابها به منظور تبدیل آنها به فیلم نمیپردازد. رابطه او با ادبیات فراتر از این موضوع است. برای او کتابها به عنوان ابزاری برای تفکر و متونی برای کشف مجدد در خوانشهای بعدی به شمار میروند. به همین دلیل است که اقتباسهای او از نظر وفاداری به منبع ادبی، تفاوتهای زیادی با یکدیگر دارند. در فیلم «پدرخوانده»، برخی بخشهای مهم رمان ماریو پوزو نادیده گرفته میشود، در حالی که «اینک آخرالزمان» داستان «قلب تاریکی» جوزف کنراد را از جغرافیا و زمان اصلیاش جدا میکند. همچنین، «بیگانگان» با دقت به متن اس. ای. هینتون نزدیک میشود و «دراکولا» از رمان برام استوکر، جهانی بصری نوین خلق میکند. یکی از بارزترین نمونههای کشف تراژدی از دل یک کتاب پرفروش در کارنامه کاپولا، «پدرخوانده» است که نشان میدهد او چگونه میتواند از یک متن ادبی، اثری کاملاً سینمایی بسازد. ماریو پوزو این رمان را در سال ۱۹۶۹ منتشر کرد؛ رمانی قطور و عامهپسند که بخشهایی از آن بیشتر به جزئیات زندگی شخصیتها و ماجراهای فرعی مربوط میشود تا تراژدی قدرت و خانواده. کاپولا در ابتدا چندان به رمان علاقهمند نبود و سالها بعد در گفتوگویی بیان کرد که هنگام خواندن کتاب، نتوانسته بود با اشتیاق آن را به پایان برساند. این امر طبیعی بود، زیرا پوزو کتاب را با هدف کسب درآمد نوشته بود. اما زمانی که کاپولا بار دیگر کتاب را مطالعه کرد، به لایههای عمیقتری پی برد و گفت: «کشف کردم که داستانی بزرگ درونش پنهان است، تقریباً کلاسیک، دربارهی پادشاهی با سه پسر که هرکدام یک جنبه از شخصیتش را به ارث میبرند.» این قضاوت به او کمک کرد تا مسیر خلاقانه «پدرخوانده» را پیدا کند. کاپولا بعدها توضیح داد که یکی از اختلافهای اصلیاش با تهیهکنندگان بر سر زمان وقوع داستان بود. استودیو میخواست فیلم به زمان معاصر منتقل شود، اما کاپولا اصرار داشت فضای دهه ۱۹۴۰ رمان حفظ شود. در نتیجه، «پدرخوانده» به جای آنکه فیلمی درباره مافیای معاصر باشد، به یک تراژدی آمریکایی درباره خانواده، مهاجرت، قدرت و انتقال گناه از نسلی به نسل دیگر تبدیل شد. کاپولا برای تبدیل رمان به فیلم، مجبور بود حجم عظیم روایت را فشرده کند. او درباره صحنه غسل تعمید توضیح داد که بخش انتقامهای مایکل در رمان دهها صفحه طول میکشید، اما او باید راهی پیدا میکرد که آن حجم اطلاعات را در زبان سینما خلاصه کند. راهحل او تدوین موازی میان مراسم غسل تعمید و قتل دشمنان مایکل بود.
اگر «پدرخوانده» نمونهای از اقتباس وفادارانه و فشرده باشد، «اینک آخرالزمان» نقطه مقابل آن است. منبع اولیه این فیلم، رمان کوتاه «قلب تاریکی» اثر جوزف کنراد است که در سال ۱۸۹۹ منتشر شده و درباره سفر مارلو در رودخانه کنگو و جستوجوی کورتز، مردی است که در قلب سرزمین استعماری به شخصیتی هولناک و اسطورهای تبدیل شده است. اما کاپولا و فیلمنامهنویسان، ساختار اصلی را برداشتند و آن را به جنگ ویتنام منتقل کردند. جان میلیوس فیلمنامه اولیه را نوشت و سپس کاپولا آن را تغییر داد و به «قلب تاریکی» نزدیکتر کرد. او منطق کابوس کنراد را به جنگ ویتنام منتقل میکند. به همین دلیل، مؤسسه فیلم بریتانیا «اینک آخرالزمان» را ترکیبی از «قلب تاریکی»، تجربه واقعی جنگ ویتنام و تخیل کاپولا و جان میلیوس توصیف کرده است. پس از «اینک آخرالزمان»، کاپولا به سراغ رمان نوجوانانه اس. ای. هینتون به نام «بیگانگان» رفت. در اینجا، کاپولا تقریباً برعکس «اینک آخرالزمان» عمل کرد و تا حد ممکن به متن اصلی نزدیک شد. فیلم ۱۹۸۳ داستان نوجوانانی از دو طبقه اجتماعی را دنبال میکند. اما مهمتر از درگیری خیابانی، فیلم درباره هویت نوجوانانه، خشونت و ترس از بزرگ شدن است. در پژوهشهای مربوط به راهبردهای اقتباسی کاپولا، «بیگانگان» به عنوان نزدیکترین اقتباس او به متن اصلی معرفی شده است، به گونهای که یک پژوهشگر نوشته است فیلم چنان به اصل کتاب نزدیک میشود که گویی رمان تقریباً مستقیماً به فیلمنامه تبدیل شده است. همکاری کاپولا با هینتون به «بیگانگان» ختم نشد و او «ماهی جنگی» را با اقتباسی از رمان دیگر هینتون ساخت. اگر «بیگانگان» فیلمی درباره جامعه و گروه است، «ماهی جنگی» فیلمی درباره تنهایی، اسطورهسازی و فروپاشی هویت است. تجربه اقتباس از رمانی گوتیک، کاپولا نمیخواهد فقط داستان هینتون را تعریف کند و میخواهد جهان ذهنی نوجوانی را که واقعیت برایش بیش از حد تنگ شده، به تصویر بکشد. «ماهی جنگی» شاید یکی از خالصترین نمونههای تبدیل ادبیات به سینما در کارنامه کاپولا باشد.
اما شاید جاهطلبانهترین مواجهه کاپولا با ادبیات کلاسیک، «دراکولا برام استوکر» باشد. فیلم ۱۹۹۲ در ظاهر یک اقتباس از رمان مشهور برام استوکر است، اما کاپولا علاقهای نداشت که فیلمی بسازد که فقط همان داستان را با جلوههای ویژه مدرن بازگو کند. او سالها بعد توضیح داد که از کودکی و زمانی که مربی اردو بوده، رمان استوکر را برای بچهها میخوانده و احساس میکرد داستان واقعی دراکولا در اقتباسهای قبلی بهطور کامل روایت نشده است. او همچنین گفته بود میخواست از ترفندهای تصویری سینمای اولیه استفاده کند، یعنی تا حد ممکن جلوهها درون خود دوربین ساخته شوند. این تصمیم در فیلم کاملاً قابل مشاهده است. کاپولا در اینجا از راه تئاتری کردن تصویر به ادبیات گوتیک نزدیک میشود. دراکولا در فیلم او بیشتر از آنکه یک هیولای ترسناک باشد، یک شخصیت رمانتیک و تراژیک است و همین انتخاب باعث شد فیلم واکنشهای دوگانهای بگیرد. کاپولا خودش هم بعدها گفت فیلم بیش از حد از ایدههایش تغذیه کرده و برخی آن را دوست دارند و برخی از آن متنفرند. او اما از این استقبال دوگانه ناراضی نبود و معتقد بود فیلم باید بتواند از الگوی تثبیتشده فیلمهای معمولی خارج شود.
مسئله کشف در ادبیات «بارانساز» در سال ۱۹۹۷ اقتباسی از رمان جان گریشام بود. در اینجا، کاپولا دوباره به سمت روایت کلاسیکتر میرود. ساختاری که بیش از «دراکولا» یا «اینک آخرالزمان» به سینمای داستانگو نزدیک است. این فیلم شاید در مقایسه با شاهکارهای بزرگ کاپولا کمتر مورد توجه قرار گرفته باشد، اما او توانست رمان حقوقی گریشام را بدون غرق شدن در جزئیات حقوقی، به داستانی درباره اخلاق، سرمایه و انتخاب فردی تبدیل کند. سالها بعد، کاپولا سراغ اثری از میرچا الیاده به نام «جوانی بدون جوانی» رفت. فیلم در سال ۲۰۰۷ ساخته شد و نشان داد که کاپولا همچنان به ادبیات به عنوان فضایی برای تجربه سینمایی نگاه میکند. برای بخشی از منتقدان، فیلم جاهطلبانه و شخصی بود و برای بخشی دیگر، بیش از اندازه مبهم و خودشیفته. شاید دلیل مهمی که کاپولا میتوانست با نویسندگان و رمانها چنین راحت برخورد کند، این بود که خودش فقط کارگردان نبود. او فیلمنامه مینوشت، بازنویسی میکرد و ساختار روایی را میشناخت. او در گفتوگویی با نیویورک تایمز توضیح میدهد که هرگز کتابی را به قصد اقتباس سینمایی نمیخواند و کتاب میخواند تا یاد بگیرد و ببیند چه چیزی میتواند برای هنر نوشتن از آن بیاموزد. کاپولا با فیلمهای اقتباسیاش درسی به ادبیات درباره سینما داد که بزرگترین احترام به یک رمان مربوط به میزان وفاداری به کتاب نیست، بلکه درک این است که چرا سزاوار ساخته شدن است.



