تصوف در دوران صفوی: چالشها و تحولات

سرویس استانهای پایگاه خبری الفبای رشد – سید حسن حسیننژاد: ارتباط عمیق ادبیات فارسی با تصوف و عرفان بر کسی پوشیده نیست؛ اما تحلیل تاریخی این سنت فکری نیازمند ابزارهای نظری نوینی است که بتواند گسستها و تحولات تاریخی را به درستی تبیین کند. یکی از مهمترین و معنادارترین مقاطع تاریخ ایران، چگونگی تغییر و طرد جریانی است که روزی پایهگذار یک امپراتوری قدرتمند (صفویان) بود، اما بعدها به حاشیه رانده شد. سعید مهری، متولد و ساکن گرگان و عضو هیئتعلمی دانشگاه گنبدکاووس و فارغالتحصیل دکترای زبان و ادبیات فارسی از دانشگاه فردوسی مشهد، در نخستین کتاب خود با عنوان «صوفیان مطرود» که در تابستان امسال توسط نشر آرما در ۲۶۸ صفحه و با قیمت ۷۲۰ هزار تومان منتشر شده است، به بررسی این معمای تاریخی پرداخته و با رویکردی تبارشناسانه، سیر تحول و مواجهه با تصوف را از دوره صفوی تا پایان دوره قاجار و پهلوی اول مورد تحلیل قرار داده است. او در این پژوهش نشان میدهد که این منازعات تاریخی، فراتر از جدالهای صرفاً کلامی، ناشی از روابط پویای قدرت و نیاز حکومتها به سازوکارهای جدید مشروعیت بخشی بوده است. در ادامه، مشروح گفتوگوی پایگاه خبری الفبای رشد را با این استاد و پژوهشگر گلستانی در مورد مفاهیم کتاب و دلالتهای تاریخی و روششناختی آن میخوانید.
تصوف بخش جداییناپذیر ادبیات فارسی
سعید مهری که سابقه عضویت در انجمن مفاخر گلستان و تألیف چندین مقاله علمی را در کارنامه خود دارد و حوزه تخصصیاش ادبیات کلاسیک و ادبیات عرفانی است، درباره کتاب و ایده نگارش آن گفت: این کتاب در واقع رساله دکتری من در گروه ادبیات دانشگاه فردوسی بوده که با تغییرات جزئی در نشر آرما به چاپ رسیده است. حقیقت این است که تصوف و ادبیات صوفیانه همواره یکی از زمینههای علاقهمندی من در مطالعات و پژوهشها بوده و تمایل زیادی داشتم که در زمینه تاریخ تصوف تحقیق کنم.
وی سپس در پاسخ به این سوال که چرا بهعنوان یک دانشآموخته ادبیات فارسی، پژوهش در زمینه تصوف و عرفان را انتخاب کرده است، بیان کرد: اساساً تصوف بخش جداییناپذیر ادبیات فارسی و بهطور کلی ادبیات اسلامی است که شامل ادبیات فارسی، عربی، اردو و ترکی میشود؛ در واقع تصوف ایرانی-اسلامی در بستر ادبیات فارسی رشد و غنا یافته و توانسته جذابیتها و زیباییهای خود را به بشر ارائه کند. مهری ادامه داد: صوفیان و عارفان بزرگ ما، ادیبان و شاعران زبردستی بودهاند؛ بهعنوان مثال، مولانا جلاالدین محمد، عطار نیشابوری، عین القضات همدانی و شیخ محمود شبستری هم در تصوف مقام ارجمندی دارند و هم آثار ادبی بسیار ارزشمندی خلق کردهاند.
سعید مهری افزود: تصوف و اندیشههای صوفیانه آنقدر جذابیت داشته که میتوان گفت بر تمام جنبههای فکری و فرهنگی مسلمانان و ایرانیان تأثیر گذاشته است؛ حتی فیلسوفان ایرانی نیز از اندیشههای صوفیانه بیبهره نبودهاند؛ ابنسینا بنیانگذار حکمت مشرقی بود و بعدها سهروردی آن را پرورش داد و به کمالی چشمگیر رساند؛ گروه اخوانالصفا فلسفهای باطنی و عرفانی بنا نهادند و در نهایت ملاصدرا پیوندی محکم میان فلسفه و عرفان برقرار کرد.
وی ادامه داد: بنابراین تصوفی که توانسته در فلسفه که ساحت عقل محض است، نفوذ کند و به نوعی از فلاسفه دلبری کند، بهطریقاولی میتواند از ادیبان و شاعران نیز دلبری کند؛ بهویژه که هم ادبیات و هم تصوف بنیانشان بر احساس و لطافتهای درونی است. در نهایت، نگاهی به سرفصل دروس رشته ادبیات فارسی در دانشگاه نیز این را تأیید میکند که تصوف، عرفان و ادبیات صوفیانه از گستره و اهمیت بسیار زیادی برخوردارند.
قدرت توان اثرگذاری بر امکانهای دیگری
سعید مهری سپس در ادامه درباره دلیل استفاده از اصطلاح تبارشناسی در عنوان کتابش گفت: تبارشناسی روشی است که در علوم انسانی بیشتر با فوکو شناخته میشود؛ البته فوکو خود این روش را مدیون نیچه است (کتاب تبارشناسی اخلاق). این روش را فوکو از میانه عمر پژوهش خود به کار گرفت و تا پیش از آن بیشتر از روش دیرینهشناسی استفاده میکرد. بهعنوان مثال، کتاب «تاریخ جنون» محصول این شیوه است؛ اما از دورانی فوکو با تکمیل دیرینهشناسی و افزودن مفاهیمی چون قدرت و تحلیل روابط قدرت، روش تبارشناسی را به کار گرفت.
وی افزود: روش تبارشناسی در مطالعات تاریخ محور، یعنی بررسی سیر تاریخی و تحولات یک مفهوم یا یک جریان فکری، کمک میکند تا زوایای پنهانی که از چشم یک مورخ سنتی یا کسی که نگاهی خطی به تاریخ دارد، دور مانده است، شناسایی و به مخاطب ارائه شود. مهری ادامه داد: تبارشناس، گسستها را شناسایی کرده و با بررسی اسناد و مدارک، نقش روابط قدرت در به وجود آمدن این گسستها را تحلیل میکند و در نهایت نشان میدهد که در پس تغییرات و اتفاقات تاریخی، عاملی متافیزیکی یا اخلاقی نهفته نیست و این تغییرات اساساً از پیش اندیشیده نشده، بلکه کاملاً تصادفی و محصول روابط قدرت هستند؛ شایسته است ذکر کنم که قدرت از منظر فوکو، سرکوب یا استیلا نیست، بلکه توان اثرگذاری بر امکانهای دیگری است.
تصوف همواره در ترقی و صعود بوده است
این استاد گلستانی در بخش دیگری از سخنانش درباره ارتباط تبارشناسی و موضوع پژوهشش گفت: در اینجا باید مقدمهای کوتاه بیان کنم؛ اگر نخستین جرقههای تصوف را در قرن دوم هجری بیابیم، با بررسی تاریخ تصوف میبینیم که تصوف همواره در ترقی و صعود بوده و به تدریج از یک جنبش دگراندیش و شاید اعتراضی، به یک دستگاه فکری عریض و طویل با تشخصی ویژه تبدیل شده است که متون و فرامتنهای بسیاری پیرامون آن شکل میگیرد و افزون بر این، مناسک و آداب عملی خاص و گاه پیچیدهای پیرامون خود ایجاد میکند. اما با همه اینها، تصوف همواره یکی از فربهترین عناصر فکری و فرهنگی در جوامع مسلمان، بهویژه ایران، بوده است و نقدهایی که بر آن وارد میشده، آنقدر جدی نبوده که بر سرنوشت تصوف و صوفیان تأثیر بگذارد.
وی افزود: اما از دوره صفوی (۹۰۷ ه.ق تاجگذاری شاه اسماعیل) میبینیم که روند مواجهه با تصوف و صوفیان تغییر میکند و این امر زمانی معنادار میشود که میبینیم صفویان دولتی برآمده از خانقاه بوده و خود از سلسله صوفیان بودهاند و اساساً تبار صوفیانه آنان سبب شد که بتوانند به قدرت برسند. همچنین جنبش صفویان با نیروی صوفیان قزلباش توانست حکومت را در ایران به دست آورد و یکی از قدرتمندترین امپراتوریهای تاریخ ایران را بنیانگذاری کند. حال این سؤال مطرح میشود که چه شد که همین صفویان به طرد صوفیان پرداختند و تلاش کردند آنان را از دایره قدرت کنار بگذارند؟ این سؤالی است که روش تبارشناسی به آن پاسخ میدهد.
تصوف و پیوند عمیق با قدرت گرفتن فقیهان در دستگاه صفویان
وی همچنین درباره اینکه چه چیزی سبب شد صفویان از صوفیان رویگردان شوند، بیان کرد: قبل از پاسخ به این سؤال، باید ذکر کنم که این کتاب فقط به وضعیت نقد/طرد صوفیان در دوره صفوی نمیپردازد، بلکه دوره قاجار را هم بررسی کرده و اشارهای هم به دوره پهلوی اول دارد؛ اما در خصوص سؤال شما باید بگویم که سه گسست (مربوط به تاریخ نقد تصوف) در این کتاب مشخص شده است؛ گسست اول در دوره صفوی است. در این دوره چهار گام یا چهار نوع اقدام در خصوص صوفیان قابل مشاهده است؛ از نقد و نگارش آثار انتقادی علیه صوفیان تا تنبیه و مجازات و در نهایت طرد صوفیان.
وی افزود: مسئله تصوف در دوره صفوی پیوند عمیقی با قدرت گرفتن فقیهان در دستگاه صفویان دارد و صفویان، به سبب ایدئولوژیای که اتخاذ کرده بودند، برای کسب مشروعیت نیاز به فقیهان داشتند تا از این طریق بتوانند مشروعیت دینی و به تبع آن مشروعیت سیاسی و اجازه حکومت بر مردم را به دست آورند؛ بنابراین امتیازات زیادی به فقیهان دادند تا جایی که این امتیازات قدرتی به فقیهان داد که بعضاً در امور سیاسی دخالتهای زیادی میکردند؛ بهعنوان مثال، محقق کرکی، فقیه بزرگ دربار شاهتهماسب، عزل و نصب میکرد و موقوفههای زیادی را در اختیار داشت و یا ملامحمدطاهر قمی، قدرت و نفوذ بسیاری را به دست آورده بود.
مهری ادامه داد: اوج این قدرت سیاسی را نزد مجلسی دوم میبینیم که نفوذ و سلطه زیادی بر شاه صفوی داشت و شاید اغراق نباشد اگر بگوییم تا حدی زمام امور کشور را در دوره شاه سلطان حسین در اختیار داشته است. این قدرت گرفتن فقیهان سبب شد نزاعی بین آنان و صوفیان شکل بگیرد که در نهایت پیروزی از آن فقیهان بود. وی گفت: در مجموع این کتاب نشان میدهد که نزاع بین فقیه و صوفی، اساساً مربوط به اختلاف در مبانی فکری آنان نیست، بلکه روابط قدرت در بستر دانشی خاص (دانش فقه و بهویژه فقه اخباری) این نزاع را فراهم کرده است.



