فیلسوفی که به امکانها میاندیشد، متفکری در زمان حال

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، میشل فوکو یکی از تأثیرگذارترین متفکران نیمه دوم قرن بیستم به شمار میرود؛ اندیشمندی که آثارش مرزهای فلسفه، تاریخ، جامعهشناسی و نظریه سیاسی را درنوردید و شیوه درک ما از مفاهیمی چون قدرت، دانش، حقیقت، سوژه و نهادهای مدرن را دگرگون کرد. اهمیت فوکو تنها به طرح مجموعهای از مفاهیم نوین محدود نمیشود، بلکه بیشتر در نوع پرسشهایی است که در برابر علوم انسانی قرار داده است؛ پرسشهایی از این قبیل که چه سازوکارهایی تعیین میکنند چه چیزی «حقیقت» تلقی شود؟ قدرت چگونه در نهادهایی مانند زندان، بیمارستان، مدرسه و نظام روانپزشکی عمل میکند؟ و انسان مدرن چگونه در شبکهای از دانشها و مناسبات قدرت به «سوژه» تبدیل میشود؟ چند دهه پس از فوت فوکو، آثار او همچنان در کانون بسیاری از مباحث فکری درباره قدرت، بدن، هویت، نظارت و سازوکارهای کنترل در جوامع معاصر قرار دارد؛ حضوری ماندگار که هم نشاندهنده نفوذ کمنظیر اندیشه اوست و هم دلیل استمرار مناقشه درباره میراث فکریاش.
آنچه در ادامه میآید، حاصل گفتوگوی پایگاه خبری الفبای رشد با فرهاد قربانزادهربطی است که کتاب «دیرینهشناسی عقل علمی میشل فوکو» اثر گری گاتینگ را به همت نشر کرگدن ترجمه کرده است. فرهاد قربانزادهربطی در دهه هفتاد شمسی بود که فوکو در ایران مورد توجه قرار گرفت، اما امروز کمتر به او پرداخته میشود، گویی تب او فروکش کرده است. او در پاسخ به این سؤال که آیا فوکو همچنان زنده و محل ارجاع است، میگوید: ابتدا باید میان کاهش تب فوکو و کاهش اهمیت او تفاوت قائل شویم. این دو لزوماً یکسان نیستند. طبیعی است که هیچ متفکری برای همیشه در کانون توجه رسانهها و روشنفکری باقی نماند. هر اندیشهای دورهای از اقبال عمومی را تجربه میکند و سپس وارد مرحلهای آرامتر و عمیقتر میشود. به نظر من، درباره فوکو نیز دقیقاً همین اتفاق افتاده است. در ایران، دهه هفتاد و تا حدودی دهه هشتاد، دوران کشف فوکو بود. آثار او به تدریج ترجمه شد و بسیاری از دانشجویان و پژوهشگران برای نخستین بار با مفاهیمی مانند گفتمان، قدرت، دیرینهشناسی، تبارشناسی و زیستقدرت آشنا شدند. در آن زمان، فوکو تا حدی به یک جریان مسلط فکری و مرجع نظری غیرقابل اجتناب تبدیل شد؛ به گونهای که گاهی حتی بدون مطالعه دقیق آثارش، نام او به عنوان مرجع برای تحلیل مسائل مختلف، به ویژه مسائل سیاسی، به کار میرفت. این وضعیت البته مختص ایران نبود. در بسیاری از کشورها نیز در دهههای هشتاد و نود میلادی موجی از فوکوخوانی شکل گرفت. اما امروز، آن تب اولیه کاهش یافته است و این امر الزاماً منفی نیست. هرگاه هیجان اولیه نسبت به یک متفکر کاهش پیدا میکند، امکان خواندن دقیقتر و انتقادیتر آثار او فراهم میشود. شاید امروز کمتر نام فوکو را در فضای عمومی بشنویم، اما مطالعاتی که درباره او انجام میشود، عموماً تخصصیتر و عمیقتر از گذشته است.
اگر از فضای ایران فاصله بگیریم و به آکادمیهای جهان نگاه کنیم، تصویر کاملاً متفاوتی میبینیم. فوکو همچنان یکی از پرارجاعترین متفکران علوم انسانی است. آثار او فقط در فلسفه خوانده نمیشود؛ جامعهشناسی، علوم سیاسی، حقوق، تاریخ، مطالعات فرهنگی، مطالعات جنسیت، انسانشناسی، مطالعات رسانه، مطالعات علم و فناوری، علوم تربیتی، معماری، جغرافیای انسانی و حتی پزشکی و بهداشت عمومی، همچنان از مفاهیم و روشهای او بهره میبرند. این گستردگی نشان میدهد که فوکو دیگر صرفاً یک فیلسوف نیست، بلکه به بخشی از زبان مشترک علوم انسانی معاصر تبدیل شده است. شاید بتوان گفت علت ماندگاری فوکو نیز همین است. متفکرانی وجود دارند که پاسخهای مهمی ارائه میکنند، اما با تغییر شرایط تاریخی، پاسخهایشان کارایی خود را از دست میدهد. فوکو بیش از آنکه پاسخ بدهد، پرسش تولید میکند. او به ما میآموزد چگونه نسبت به بدیهیترین امور نیز پرسشگر باشیم؛ چگونه آنچه را طبیعی، ضروری و ازلی به نظر میرسد، به عنوان پدیدهای تاریخی و قابل تغییر ببینیم. این شیوه اندیشیدن، برخلاف بسیاری از نظریههای دارای چارچوب بسته و متصلب، به مرور زمان کهنه نمیشود.
البته من معتقدم در ایران یک عامل دیگر نیز در کاهش اقبال عمومی به فوکو نقش داشته است. در سالهای نخست، بیشتر توجهها معطوف به مفاهیمی مانند قدرت، انضباط، زندان یا انقلاب ایران بود. اما پروژه فکری فوکو بسیار گستردهتر از اینهاست. فوکوی متأخر، که درباره مراقبت از خود، اخلاق، شیوههای زیستن و آفرینش خویشتن سخن میگوید، هنوز آنگونه که باید در ایران شناخته نشده است. در حالی که بسیاری از مسائل امروز ما را باید با همین آثار متأخر او فهمید. علت را میتوان در این یافت که به خاطر برخی ملاحظات، آثار متأخر فوکو امکان ترجمه و انتشار پیدا نکردهاند و فوکو عمدتاً در حد دو جریان فکری اولیه دیرینهشناسی و تبارشناسی باقی مانده است و فوکوی متأخر برای ما، فوکویی نامأنوس است. بنابراین، اگر منظور از زنده بودن، حضور در فضای رسانهای و مدهای روشنفکری باشد، شاید بتوان گفت تب فوکو تا حدی کاهش یافته است؛ اما اگر مقصود، تأثیرگذاری در تولید دانش و فهم مسائل بنیادین جهان معاصر باشد، به نظر من فوکو نه تنها زنده است، بلکه همچنان یکی از اثرگذارترین متفکران زمانه ماست. بسیاری از پرسشهایی که او نیم قرن پیش مطرح کرد، هنوز بیپاسخ ماندهاند و شاید به همین دلیل است که آثارش همچنان خوانده میشوند و هر نسل، فوکوی تازهای را کشف میکند.
پس فکر میکنید امروزه بازخوانی آثار و اندیشههای فوکو همچنان اهمیت دارد؟ اگر بخواهم از منظر دغدغههای شخصی خودم سخن بگویم، احساس میکنم اهمیت فوکو امروز بیش از هر چیز در دو حوزه آشکار میشود. نخست، فهم رنجهای خاموش انسان معاصر؛ رنجهایی که الزاماً در قالب فقر یا سرکوب ظاهر نمیشوند، بلکه در هیئت ملال، فرسودگی، احساس بیمعنایی و ازخودبیگانگی تجربه میشوند. فوکو به ما نشان میدهد که این رنجها صرفاً مسائل روانشناختی نیستند، بلکه با شیوه سازمان یافتن قدرت، دانش و عقلانیت در جامعه مدرن پیوند دارند. دوم، مسئله بازشناسی است. جهان امروز بیش از هر زمان دیگری شاهد مطالبات برای به رسمیت شناخته شدن است. افراد و گروههای اجتماعی، بهویژه مطرودین و محذوفین و بهحاشیهراندهشدگان، میخواهند دیده شوند، صدایشان شنیده شود و از حقوق برابر برخوردار باشند. این مطالبه، بیتردید، ضرورتی انکارناپذیر است. اما فوکو همزمان به ما هشدار میدهد که هر نظام بازشناسی، میتواند به نظامی برای طبقهبندی و مدیریت انسانها نیز تبدیل شود. به همین دلیل، او از ما میخواهد همواره نسبت به قدرتی که در دل حقیقت، هویت و حتی حقوق حضور دارد، حساس باشیم. لذا این دو مسئله، یعنی رنج انسان معاصر و پارادوکس بازشناسی، از مهمترین مسائل قرن بیستویکماند و به همین دلیل، اندیشه فوکو همچنان زنده است. شاید امروز دیگر درباره فوکو کمتر هیجانزده سخن گفته شود، اما دقیقاً به همین دلیل میتوان او را جدیتر خواند. بنابراین اگر بخواهم از زاویه دغدغههای شخصی خودم پاسخ بدهم، این دو مسئله باعث شده است که همچنان به فوکو بازگردم و احساس کنم اندیشه او نه تنها کهنه نشده، بلکه امروز حتی ضروریتر از گذشته است. نخست، مسئله رنج انسان معاصر و بهویژه آن چیزی است که من از آن با عنوان ملال یاد میکنم؛ و دوم، مسئله بازشناسی و نسبت آن با آزادی. به گمان من، بخش مهمی از اهمیت امروز فوکو در این است که هنوز میتواند ما را در فهم این دو مسئله بنیادین یاری کند.
نخست به صورتبندی نظری ملال میپردازیم. به شهادت تاریخ، رنج انسان در دورههای گذشته عمدتاً چهرهای آشکار داشت؛ جنگ، بیماری، قحطی، فقر، استبداد یا ناامنی. اما انسان امروز، دستکم در بسیاری از جوامع، با نوع دیگری از رنج مواجه است؛ رنجی که کمتر دیده میشود، اما شاید فراگیرتر از همیشه است. انسان معاصر بیش از هر زمان دیگری از امکانات ارتباطی، فناوری، آموزش و رفاه نسبی برخوردار است، اما همزمان با احساسی از تهیبودگی، فرسودگی، بیمعنایی و خستگی مزمن دستوپنجه نرم میکند. این همان چیزی است که من آن را ملال مینامم؛ رنج خاموش انسان مدرن. فوکو مستقیماً کتابی درباره ملال ننوشته است، اما به نظر من، کمتر متفکری به اندازه او توانسته سازوکارهای تاریخی و اجتماعی تولید این وضعیت را توضیح دهد. اهمیت فوکو در این است که رنج را از سطح روانشناسی فردی به سطح مناسبات قدرت منتقل میکند. او به ما نشان میدهد که بسیاری از احساساتی که ما آنها را صرفاً مشکلات شخصی تلقی میکنیم، در واقع محصول شیوه خاصی از سازمان یافتن زندگی اجتماعیاند. در جامعه مدرن، قدرت دیگر عمدتاً از طریق زور و سرکوب آشکار عمل نمیکند. قدرت، همانگونه که فوکو در مراقبت و تنبیه و سپس در آثار مربوط به زیستقدرت نشان میدهد، از طریق هنجارسازی، نظارت، ارزیابی و مدیریت زندگی عمل میکند. مدرسه، دانشگاه، بیمارستان، محیط کار، رسانهها و امروز حتی شبکههای اجتماعی، همگی در ساختن نوع خاصی از سوژه مشارکت دارند؛ سوژهای که دائماً باید خود را اصلاح کند، کارآمدتر باشد، سالمتر باشد، موفقتر باشد و حتی شادتر به نظر برسد. به باور من، ملال دقیقاً در همین نقطه متولد میشود. انسان امروز بیش از آنکه زندانی باشد، مدیریت و دستکاری میشود. او بیش از آنکه با ممنوعیت مواجه باشد، با انبوهی از هنجارها و انتظارات روبهروست. گویی زندگی به پروژهای بیپایان برای مدیریت خویشتن تبدیل شده است. از همین رو، اگر بخواهیم رنج انسان معاصر را بفهمیم، دیگر نمیتوانیم فقط به روانشناسی یا اخلاق فردی بسنده کنیم؛ باید مناسبات قدرت، دانش و عقلانیت را نیز تحلیل کنیم. این دقیقاً همان کاری است که فوکو انجام میدهد.
دلیل دوم اهمیت فوکو برای من، مسئله بازشناسی است. در چند دهه اخیر، یکی از مهمترین مباحث فلسفه اجتماعی، نظریه بازشناسی بوده است. متفکرانی مانند اکسل هونت، با الهام از هگل، نشان دادهاند که انسان برای شکوفایی خویش نیازمند آن است که دیده شود، شنیده شود و از سوی دیگران به رسمیت شناخته شود. بخش مهمی از مبارزات اجتماعی معاصر نیز در همین چارچوب قابل فهم است؛ مبارزه برای خروج از وضعیت نامرئی بودن و دستیابی به منزلت اجتماعی و حقوقی. اما فوکو پرسشی عمیقتر مطرح میکند؛ پرسشی که به نظر من امروز بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد. او میپرسد چه سازوکارهایی تعیین میکنند که چه کسی اساساً قابلیت به رسمیت شناخته شدن پیدا کند؟ و مهمتر از آن، آیا خودِ بازشناسی همیشه رهاییبخش است؟ این پرسش، به نظر من، یکی از ژرفترین مداخلات فوکو در فلسفه سیاسی معاصر است. زیرا او نشان میدهد که هر نظام بازشناسی، همزمان نوعی نظام طبقهبندی نیز هست. هرگاه فردی به عنوان «شهروند»، «بیمار»، «مجرم»، «کودک»، «زن»، «مهاجر» یا هر عنوان دیگری به رسمیت شناخته میشود، همزمان وارد شبکهای از تعاریف، هنجارها و انتظارات نیز میشود. بازشناسی، اگرچه امکان دیده شدن را فراهم میکند، اما میتواند به تثبیت هویتها نیز بینجامد. وفق این رهیافت، فوکو مخالف حقوق یا بازشناسی حق نیست؛ بلکه پا را یک قدم فراتر نهاده و نسبت به قدرتی که در دل آنها حضور دارد، حساس است. او به ما یادآوری میکند که گاهی خطرناکترین شکل قدرت، آن نیست که انسان را نامرئی میکند، بلکه آن است که او را کاملاً میشناسد، تعریف میکند و انتظار دارد مطابق همان تعریف زندگی کند. این مسئله امروز فقط یک بحث نظری نیست. ما در جهانی زندگی میکنیم که افراد و گروههای اجتماعی بیش از هر زمان دیگری خواهان دیده شدن و به رسمیت شناخته شدن هستند و این مطالبه، بیتردید، مطالبهای مشروع و ضروری است. اما در کنار این ضرورت، باید همواره مراقب باشیم که بازشناسی به طبقهبندی، حمایت به نظارت و هویت به قفس تبدیل نشود. این همان هشداری است که فوکو به ما میدهد. از همین رو، تصور میکنم بازخوانی فوکو امروز بیش از آنکه بازگشت به گذشته باشد، یک ضرورت است.



