از ادبیات مقاومت تا ادبیات پایداری: سفری در دنیای کلمات

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، مراسم رونمایی از کتابهای دانشگاهی در زمینه ادبیات پایداری با حضور محمدرضا سنگری، رئیس اندیشکده ادبیات پایداری، محمدرضا ترکی، نویسنده و پژوهشگر و عضو فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی، حسینعلی قبادی، نویسنده و پژوهشگر ادبیات پایداری، غلامرضا کافی، حامد صافی و دیگر پیشکسوتان این حوزه در روز شنبه ۲۸ شهریور در حوزه هنری برگزار گردید.
سنگری در آغاز این مراسم با اشاره به فرمایشات رهبری در خصوص تأسیس اندیشکده ادبیات پایداری بیان کرد: دغدغههای ما از نیازهای موجود نشأت میگرفت. پس از دو سال بحث و بررسی از میان ۳۵ عنوان پیشنهادی، با بهرهگیری از تمامی ظرفیتهای دانشگاهی در سطح کشور به تولید این متون پرداختیم. او همچنین به استفاده از ظرفیت دانشگاهها برای تولید آثار در حوزه ادبیات پایداری اشاره کرد و گفت: ادبیات پایداری شامل زیرشاخههایی نظیر ادبیات انقلاب اسلامی، دفاع مقدس و ادبیات خیابانی است.
رئیس اندیشکده ادبیات پایداری افزود: حداقل ۲۷ پدیده جدید را در خیابانها شناسایی میکنیم که عمدتاً توسط مردم و به ویژه کودکان خلق میشوند. برای پرداختن به این موضوعات تلاش کردیم از ظرفیت دانشگاههای مختلف از جمله دانشگاه خلیج فارس خوزستان، کرمان، همدان و شیراز بهرهبرداری کنیم و در بخش انتشار نیز با ناشرانی مانند انتشارات سمت و سوره مهر همکاری داشتهایم.
سنگری در ادامه به روند شکلگیری این مجموعه کتابها اشاره کرد و گفت: از میان ۳۵ موضوع شناسایی شده، امروز شاهد رونمایی از ۶ عنوان کتاب هستیم. از افرادی که توانایی و علاقهمندی برای فعالیت در این حوزه دارند دعوت میکنم به اندیشکده ادبیات پایداری مراجعه کنند. او همچنین به سابقه تدریس گرایش ادبیات پایداری در دانشگاههای کشور اشاره کرد و بیان داشت: چندین سال است که این ادبیات در دانشگاههای ما برقرار شده و این گرایش به همت امیری خراسانی در کرمان پایهگذاری شده است. در این سالها تعدادی واحد درسی ارائه میشد، اما احساس کردیم که این واحدها پاسخگوی نیازهای موجود نیستند و باید کار علمی گستردهتری در حوزه ادبیات پایداری انجام شود.
سنگری ادامه داد: بر همین اساس کار تدوین و تولید این مجموعه را دنبال کردیم که تا کنون حاصل آن ۶ عنوان کتاب بوده است که چهار عنوان از این آثار امروز رونمایی میشود. او در پایان با اشاره به گستردگی ظرفیتهای موجود در این حوزه اظهار کرد: این پراکندگی ظرفیتها خود نشاندهنده گستردگی موضوع است. در این مسیر تلاش زیادی داشتیم تا یک بانک اطلاعاتی شکل بگیرد و بتوانیم ظرفیتها و منابع مرتبط با ادبیات پایداری را شناسایی و سازماندهی کنیم.
حسینعلی قبادی، مؤلف کتاب «افقهایی از ادبیات بیداری»، در ادامه این نشست با اشاره به چالشها و دغدغههای دیرینه خود درباره ضرورت شناخت چالشهای ادبیات پایداری گفت: دغدغه من از گذشته این بوده که اگر قرار است ادبیات پایداری را چالششناسی کنیم، ابتدا باید به این نکته توجه داشته باشیم که ادبیات پایداری در این جغرافیا و در این سرزمین، یک اتفاق صرفاً مکانمند و زمانمند نیست. او ادامه داد: از دیدگاه من، ادبیات پایداری در سرزمینی به نام ایران و در متن تمدن و تاریخ ایران، یک پدیده ماهوی، تاریخی و تمدنی و در واقع اجتنابناپذیر است. اگر کسی سرنوشت ادبیات ایران را پیش و پس از اسلام بررسی کند، با ادبیاتی کمنظیر و سرنوشتی کاملاً متمایز روبهرو میشود.
مولف کتاب «افقهایی از ادبیات بیداری» با اشاره به گستردگی تاریخی و جغرافیایی زبان و ادبیات فارسی، اظهار کرد: این ادبیات از چین تا ماورالنهر، بغداد، آسیای صغیر، بالکان و دیگر مناطق، گسترهای را در قالب ایران فرهنگی بزرگ شکل داده است. یکی از جلوههای این ادبیات، ادبیات پایداری است؛ اگر این وجه از ادبیات وجود نداشت، بخش مهمی از این میراث ادبی کمرنگ میشد. او افزود: ایران تنها کشوری است که پس از مسلمان شدن، زبان ایرانی خود را حفظ کرد. در برخی سرزمینهای دیگر مانند مصر، لبنان و سوریه زبان عربی غلبه پیدا کرد. اما در ایران، اسلام و زبان فارسی در کنار یکدیگر استمرار یافتند. از این منظر، حفظ زبان فارسی را میتوان یکی از نشانههای مهم تداوم تاریخی و فرهنگی ایران دانست.
قبادی در ادامه با اشاره به تاریخ معاصر ایران گفت: ایران در دوره معاصر نیز همواره در تحولات منطقه و جهان اثرگذار بوده و در این میان ادبیات پایداری یکی از جلوههای مهم این استمرار تاریخی و فرهنگی بوده است. این نویسنده با اشاره به نمونههای ادبیات مقاومت در جهان خاطرنشان کرد: همانطور که رخدادهایی مانند انقلاب فرانسه یا جنگ ویتنام در ادبیات و فرهنگ جهان بازتاب داشتند، ادبیات مقاومت فلسطین نیز یکی از مهمترین جلوههای این جریان بوده است. این ادبیات امروز دوباره تجدید حیات پیدا کرده است، ادبیاتی که صرفاً به مبارزه با اشغال محدود نمیشود، ذات فرهنگ ادبیات پایداری مبارزه با ظلم است.
قبادی در پایان، یکی از پرسشهای اساسی در این حوزه را چگونگی تحول مفهوم ادبیات مقاومت به ادبیات پایداری دانست و گفت: باید بررسی کنیم که چگونه ادبیات مقاومت به ادبیات پایداری تبدیل شده است و این مفهوم در بستر تاریخی و فرهنگی ایران چه مسیری را طی کرده است.
محمدحسن شاهنگی، مدیر گروه مطالعات بنیادی و مولف کتاب «زندگینامه نوشتههای انقلاب اسلامی و دفاع مقدس»، در این نشست با اشاره به شرایط امروز و ضرورت توجه به مسائل روز گفت: عرصه اندیشکده ادبیات پایداری، یک میدان مبارزه و یک میدان جهاد است؛ فعالیتهای انجام شده در حوزه ادبیات پایداری نیز در همین راستا قابل توجه است و همت و عزم محمدرضا سنگری در این زمینه شایسته تقدیر است.
او با اشاره به خلا موجود در منابع آموزشی حوزه ادبیات پایداری اظهار کرد: این فعالیتها را از این جهت ضروری میدانم که خلائی در این حوزه وجود داشت که دوستان این فقر را احساس کردند و برای رفع آن تمام قد در این حوزه ایستادند. شاهنگی با بیان اینکه برای نوشتن و تألیف کتاب با دشواریهایی روبرو بوده است، افزود: ما منابع موجود زیادی در ادبیات پایداری نداریم، از سوی دیگر رویکرد آموزشی را نیز باید در نظر داشت و رویکرد پژوهشی و نگارشی نویسنده را در آن جاری کرد.
مدیر گروه مطالعات بنیادی در ادامه با اشاره به تجربه خود در نگارش اثری پژوهشی درباره زندگی شهدا و بزرگان انقلاب اسلامی گفت: تلاش کردم در حد توان و بضاعت علمی، با زندگینامه شهدا و بزرگان انقلاب اسلامی مواجه شوم و به نوعی با تجربه و زندگی زیسته آنان همراه شوم تا این تجربهها را در قالب یک اثر پژوهشی به جامعه ادبی عرضه کنم. او افزود: به نظرم ادبیات پایداری فراتر از ادبیاتی است که صرفاً با یک فرهنگی یا یک موضوع خاص مواجه باشد. امروز ما با پدیدههایی مانند جنگ شناختی و جنگ ترکیبی روبرو هستیم و لازم است در دانشگاه و جامعه، مصادیق این مسائل را شناسایی، تبیین و درباره آنها گفتوگو کنیم.
غلامرضا کافی، عضو هیئت علمی دانشگاه شیراز و مولف کتاب «مقدمهای بر شناخت ادبیات انقلاب اسلامی»، در این مراسم با تأکید بر ضرورت مساله محور بودن پژوهشهای دانشگاهی در حوزه ادبیات پایداری گفت: سخن دانشگاهی باید مساله محور باشد. معمولاً ادبیات پایداری را ادبیاتی معناگرا معرفی میکنند، اما به نظر من این ادبیات را نباید صرفاً از منظر معنا بررسی کرد؛ بلکه باید به ویژگیهای زبانی و صورتهای شعری آن نیز توجه داشت.
او با اشاره به یکی از دیدگاههای پیشین خود درباره نسبت شعر نو و تحولات اجتماعی و سیاسی اظهار کرد: زمانی این بحث را مطرح کردم که اگر انقلاب رخ نداده بود، شعر سپید و شعر آزاد میتوانست مسیر متفاوتی را طی کند. این تعبیر البته گاهی به درستی فهم نشد و منظور من از آن بررسی تأثیر شرایط تاریخی بر روند تحول و تثبیت جریانهای شعری بود. کافی ادامه داد: در شعر معاصر عرب، میان جریان اشعار عرب، شعر کلاسیک در جریانهای معاصر جایگاه پیشین خود را تا اندازهای از دست داده است. از این منظر میتوان این پرسش را مطرح کرد که چه عاملی موجب شد شعر کلاسیک عرب در جریانهای جدید شعری، نمایندگی و حضور پررنگ گذشته را نداشته باشد.
عضو هیئت علمی دانشگاه شیراز افزود: یکی از زمینههای قابل بررسی، نسبت میان شعر آزاد و تحولات تاریخی و اجتماعی است؛ از جمله اینکه این جریان شعری چگونه با دوره انقلاب مواجه شد و چه تأثیری از آن پذیرفت. در ایران، در روند تحول شعر نو شاعرانی چون گرمارودی و طاهره صفارزاده به عنوان نمایندگان این جریان شناخته میشوند. وقتی ادبیات انقلاب را در دوره شکلگیری آن بررسی میکنیم، بخشی از شاعران شاخص این جریان در قالبهای نو و آزاد شعر سرودهاند. این مساله نشان میدهد که ادبیات انقلاب را نمیتوان صرفاً با قالبهای کلاسیک بررسی کرد و باید نسبت آن را با تحولات شعر نو و شعر آزاد نیز مورد مطالعه قرار داد.
کافی در ادامه تأکید کرد: همین مساله را میتوان در بررسی ادبیات پایداری نیز دنبال کرد؛ یعنی بررسی کنیم که ادبیات پایداری چه نسبتی با تحولات قالبی و زبانی شعر دارد و چگونه میتوان حضور و تأثیر جریانهای شعری مختلف را در شکلگیری و تحول این ادبیات مطالعه کرد.
در ادامه این برنامه ویدئویی از احمد امیری خراسانی پخش شد که وی در این فیلم با اشاره به سابقه شکلگیری رشته ادبیات پایداری در دانشگاه گفت: در دهه ۱۳۸۰ برای اولین بار گرایش ادبیات پایداری در مقطع کارشناسی ارشد در دانشگاه شهید باهنر کرمان راهاندازی شد. در آن زمان از سه ضلع دانشگاه، تنها دانشجو حضور داشت و خلا استاد و متون دانشگاهی به وضوح دیده میشد.
وی ادامه داد: استادان با علاقه شخصی وارد این حوزه شدند و با استفاده از متون پراکنده منابع درسی مورد نیاز را فراهم کردند. در ادامه متوجه شدیم که با یک خلا جدی در زمینه تألیف متون مناسب درسی روبرو هستیم و باید برای رفع آن اقدامی جدی انجام شود. امیری خراسانی افزود: در دانشگاه، نشریهای علمی راهاندازی کردیم و همچنین کنگره دوسالانه ادبیات پایداری را در کرمان برگزار کردیم. اعتقاد ما این بود که مقالات تولید شده در این رویدادها میتوانند در آینده به منابع مناسبی برای تدوین کتابهای تخصصی تبدیل شوند.
وی با اشاره به شکلگیری اندیشکده ادبیات پایداری در حوزه هنری گفت: پس از شکلگیری این اندیشکده تلاش شد ارتباط آن با بدنه دانشگاهی برقرار شود. جلساتی برگزار شد و در جریان این نشستها بیش از ۳۵ عنوان موضوعی شناسایی شد که باید به متون علمی و آموزشی تبدیل میشد.
عضو هیئت علمی دانشگاه شهید باهنر کرمان در پایان تأکید کرد: با توجه به خلا متنی موجود در حوزه ادبیات پایداری، به شدت نیازمند تألیف و تولید آثار علمی و آموزشی در این حوزه هستیم و باید این مسیر با جدیت ادامه پیدا کند.
حامد صافی، عضو هیئت علمی بخش زبان و ادبیات فارسی دانشگاه علوم و فنون خرمشهر، یکی دیگر از سخنرانان این مراسم بود که درباره کتاب «روش تحقیق و مرجعشناسی در ادبیات پایداری» سخن گفت و آن را حاصل مواجهه با یک خلا جدی در حوزه پژوهشهای ادبیات پایداری دانست. او با اشاره به مسیر علمی خود اظهار کرد: حسنختام کار من در خرمشهر، کتاب «روش تحقیق و مرجعشناسی در ادبیات پایداری» است و هم اکنون در حال رفتن به دانشگاه اصفهان هستم.
صافی با اشاره به نقش اندیشکده ادبیات پایداری حوزه هنری در تدوین این مجموعه گفت: حوزه هنری در شکل و ظاهر یک نهاد علمی و دانشگاهی نیست، اما اندیشکده ادبیات پایداری با کار و پیگیری خود توانسته است مجموعهای منسجم و علمی را تدوین کند. او درباره دشواریهای نگارش این کتاب توضیح داد: یکی از مهمترین محدودیتها، فقدان پیشینه پژوهشی بود؛ چرا که پیش از این، به طور مشخص کسی به روش تحقیق در ادبیات پایداری نپرداخته بود. هر قدر جستوجو کردم، مقاله یا پایاننامهای در این زمینه پیدا نکردم.



