روایت نادرست نباید به منبع تاریخ موسیقی تبدیل گردد

سرویس هنر پایگاه خبری الفبای رشد؛ بسیاری از روایتهای تاریخ موسیقی ایران در ذهن هنرمندانی باقی مانده است که سالها در این عرصه فعالیت داشتهاند. این روایتها در صورتی که بهموقع ثبت نشوند، ممکن است با گذشت زمان دچار فراموشی یا خطا شوند. ثبت خاطرات هنرمندان در زمان مناسب و همچنین انتشار کتابهای آموزشی و پژوهشی در زمینه موسیقی، امری ضروری برای حفظ میراث شفاهی و مکتوب این هنر به شمار میآید.
آرش فرهنگفر، نوازنده تنبک، مدرس موسیقی و نویسنده، با تأکید بر اهمیت ثبت بهموقع خاطرات اهالی موسیقی، بیان میکند: متأسفانه زمانی که میبینم پژوهشگران و نویسندگان، به سراغ هنرمندانی میروند که دیگر توانایی نواختن ندارند یا خاطراتشان را بهدرستی به یاد نمیآورند، احساس تأسف میکنم. در حالی که باید در زمانی به سراغ هنرمند رفت که او به خوبی مینوازد و میتواند خاطراتش را با جزئیات بیان کند. این خاطرات ممکن است با گذشت زمان تغییر کنند.
او با اشاره به تجربیات خود از روایتهای شفاهی هنرمندان، ادامه میدهد: بارها مشاهده کردهام که هنرمندان مسن در خاطراتشان اشتباهات زیادی دارند. این امر طبیعی است، اما زمانی که این روایتها در کتابی ثبت میشوند، ممکن است بعدها به عنوان یک منبع پژوهشی مورد استناد قرار گیرند. در حالی که واقعیت ممکن است متفاوت باشد و آنچه در کتاب ثبت شده، به شکل دیگری اتفاق افتاده باشد. این نوع اشتباهات ممکن است در تاریخ تکرار شود. بنابراین، اهمیت دارد که روایتها با دقت ثبت و بررسی شوند.
فرهنگفر به یکی از نمونههای مربوط به یک تنبک قدیمی و نفیس که روایتهای متفاوتی درباره آن وجود دارد، اشاره کرده و میگوید: در خاطرات مهدی کمالیان آمده که پدرم (ناصر فرهنگفر) تنبکی را در یک مهمانی میشکند؛ آن تنبک متعلق به درویشخان بوده و هماکنون در اختیار سعید میرحسینی است. اما واقعیت این است که این تنبک را حسن مشحون به پدرم هدیه داده بود. تنبک اهدایی حسن مشحون اکنون در دست محسن کثیرالسفر است، در حالی که تنبک درویش خان متعلق به من و نخستین تنبک پدرم در اختیار سعید میرحسینی است.
این هنرمند به نمونه دیگری اشاره کرده و ادامه میدهد: در کتاب «پیر پرنیاناندیش»، هوشنگ ابتهاج درباره یک کنسرت روایتی دارد که نورالدین رضویسروستانی و جلال ذوالفنون در آن حضور داشتند و پدرم در آن برنامه خوانده است! اما ماجرا به این شکل نبوده است؛ بلکه مهمانی در خانه سفیر آلمان برگزار شده و هنرمندان زیدالله طلوعی و نصرالله ناصحپور و پدر من در آنجا حضور داشتند و پدرم نیز خوانده است.
او درباره ضرورت تدوین کتابهای آموزشی در حوزه تنبک میگوید: هرچقدر متدها قوی و خوب باشند، باز هم نیاز داریم که مترهای کاربردی را بیان کرده و دستهبندی کنیم. از نظر تکنیک پیشرفت کردهایم، اما در برخی اصول و مبانی با مشکلاتی مواجه هستیم. نیاز به کتابهای کاربردی داریم تا پایههای یادگیری موسیقی تقویت شود.
فرهنگفر با اشاره به آمادهسازی کتابی با محوریت «تنبک کاربردی» که بهزودی منتشر میشود، بیان کرد: این کتاب شامل مجموعهای از ریتمهای کاربردی برای نوازندگان تنبک است و بخشی از مکتب فرهنگفر را به شکل مکتوب ارائه میکند. بهطور کلی کتابهای مکتب فرهنگفر اندیشههای پدر و خودم را در بر میگیرد. نیامدم که تقلید صرف کنم. اگر میخواستم تقلید کنم و دنبالهرو باشم، خوب نبود. تمام اندیشههایی که در تنبک از گذشتگان بوده، به علاوه اندیشههای پدرم و برخی نکات نوازندگان همروزگار ما مطرح خواهد شد، در کنار تمام خلاقیت خودم در این مسیر قرار گرفته است.
او ادامه میدهد: چون دنبالهرو مکتب پدر هستم، عملاً در آموزههای او دخل و تصرف هم میکنم، زیرا در این زمینه خودم نیز صاحبنظر هستم و بسیاری از موارد به کتاب اضافه شده است که شاید در گذشته این موارد را نمیگفتم. در کتاب «تنبک کاربردی»، پایهها، تصانیف و پیشدرآمدهای پرکاربرد نیز ارائه شده است؛ مطالبی که میتواند برای نوازندگان تنبک کاربرد آموزشی داشته باشد.
فرهنگفر با تأکید بر اینکه مکتب هنری نباید در تقلید از استاد متوقف شود، بیان کرد: بهروز نگه داشتن نگاه خودم باعث شد با تکیه بر مکتب فرهنگفر این کتاب را بنویسم. اگر فقط به مکتب پدر تکیه کنم و آن مکتب جریان نداشته باشد، از بین میرود. وقتی تلاش میکنیم و مطالب نو و جدید را اضافه میکنیم، مکتب ریشهدار میشود و ادامه پیدا میکند. هیچکدام از شاگردان ما شبیه هم نیستند. حتی دیدگاه من با پدرم متفاوت است و این بسیار مهم است. در مکاتب هنری وقتی همه عین استادان ساز میزنند، پیشرفتی رخ نمیدهد.
این هنرمند درباره دشواری مکتوب کردن تمام ابعاد مکتب فرهنگفر میگوید: دوره نوازندگی مکتب فرهنگفر قابل نوشتن نیست. حتی اگر بخواهیم کارهای پدر را بنویسیم، نمیتوان گفت که کل مکتب فرهنگفر را بیان کردهایم. پدر هر بار که ساز میزد، خلاقیت نشان میداد، دخل و تصرف میکرد و بداههنوازی داشت. نوازندگی من و پدر براساس بداههنوازی است. هیچوقت کپی و کلیشه کار نمیکنیم. حتی اجرای یک قطعه در چند برداشت نیز میتواند شکلهای متفاوتی داشته باشد؛ مثلاً اگر چهارمضراب را ۱۰ برداشت بگیریم، هر کدام با هم متفاوت است.
او درباره فعالیتهای مکتوب مربوط به ناصر فرهنگفر نیز میگوید: علاقهمند هستم خاطرات خودم را از پدر در آینده در قالب کتاب منتشر کنم. درباره پدر تقریباً کتاب «شاعر تنبک» چکیده ولی جامع از فعالیتهای اوست که در سال ۱۴۰۴ منتشر شد. این کتاب شامل معرفی فعالیتها، گزیده اشعار و ترانههای اوست که با همکاری علیرضا میرعلینقی نوشتهام. این کتاب توسط نشر گویا منتشر شده و به چاپ سوم رسیده است.
به گفته فرهنگفر، کتاب «دوره آموزشی مکتب فرهنگفر؛ دفتر نخست» در سال ۱۴۰۰ توسط موسیقی عارف منتشر شد و پایه آموزشهای مکتب فرهنگفر را ارائه میکند. این کتاب در سال ۱۴۰۵ به چاپ سوم رسیده است. «دوره آموزشی مکتب فرهنگفر؛ دفتر دوم» نیز در سال ۱۴۰۲ توسط موسیقی عارف منتشر شده است. کتاب «سیاهمشق» شامل قطعاتی برای تنبک، نخستینبار در سال ۱۴۰۳ توسط انتشارات فرهنگسرای میردشتی منتشر شد و در سال ۱۴۰۴ به چاپ چهارم رسید. «سیاهمشق دو» که شامل قطعاتی برای تنبک است، در سال ۱۴۰۴ منتشر شده است.
او همچنین با اشاره به بخش دیگری از میراث ناصر فرهنگفر که متعلق به خوشنویسی است، بیان کرد: یک آشپزخانه بزرگ داشتیم که محل کار پدرم بود. بهخاطر اینکه وقتی ساز میزد، اکو آشپزخانه کمک میکرد و پدر لذت میبرد. همانجا میز خط داشت، خوشنویسی میکرد، گاهی هم اشعاری میسرود و گاهی تنبک تمرین میکرد. بسیاری از کارهای خوشنویسی و بیشتر تابلوهایی که پدر نوشته بود، هدیه داده است. من از این بخشش ناراحت میشدم و میگفتم چرا این کار را کردی؟ او میگفت، اگر همه این خوشنویسیها دست خودمان باشد، معرفی نمیشود؛ وقتی هدیه میدهم همهجا از من اثر هست. تعداد این آثار به اندازهای است که امکان گردآوری و برگزاری نمایشگاه از آنها وجود دارد.



