ایستادگی تاریخی بر سر خاک و میهن

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد- محمود فاضلیبیرجندی، مترجم و پژوهشگر تاریخ ایران، در یادداشتی نوشت: دوستی از سر دلسوزی به من میگفت که مدام یاران را فرامیخوانم تا به سرچشمههای اندیشه ایرانی بازگردند، از آن بیاموزند و همان راه را ادامه دهند، اما او معتقد بود پیمودن این مسیر ثمری ندارد. من در پاسخ گفته بودم تا زمانی که بتوانم، بر این باور پای میفشارم و همان راهی را میروم که آن را راه رستگاری ایرانیان میدانم. برای پیشرفت و سرافرازی، باید بر پای خود ایستاد؛ تجربه کردهایم که نمیتوان بر پای دیگران ایستاد.
یکی از نتیجههای همین باور را امروز در نوشتهای دیدم که در رسانههای مختلف منتشر شده و در آن، رخدادی در اندیشه و فرهنگ امروز ایرانیان با نگاهی کاملاً غربی تفسیر شده است. ماجرا از این قرار است که مدتی است ایرانیان داخل کشور، با وجود دشواریهای اقتصادی، شاهنامه میخرند. میدانیم که بازار کتاب چندان پررونق نیست و شمار خریداران کتاب کاهش یافته است، اما خرید شاهنامه در روزهای اخیر رونقی قابل توجه پیدا کرده است. در آن نوشته، این اتفاق «کنش نمادین»، «استعاره» و «پناهگاه فتیش کتاب» توصیف شده است و … . (باید بگویم هنوز برای من روشن نیست «پناهگاه فتیش کتاب» دقیقاً چه معنایی دارد.) روشن است که هر کسی میتواند دیدگاه خود را داشته باشد و نمیتوان به تفاوت نظرها ایراد گرفت، اما این تعبیرها از درون اندیشه غربی برآمده و بر همان اساس نوشته شدهاند. من ایرادی نمیگیرم، اما بر این باورم که درباره یک رویداد ایرانی باید با نگاه ایرانی داوری کرد و آن را از منظر ایرانی فهمید.
ما ایرانیان بیش از یک قرن است که کتابهای وارداتی غرب را میخوانیم. در مدرسه و دانشگاه نیز آثار فیلسوفان و نویسندگان خاصی از غرب و شرق را مطالعه میکنیم؛ کسانی که بر اساس مکتبها و روشهای مشخصی اندیشیده و نوشتهاند. در نهایت، داوریهای ما نیز بر پایه همان آموختهها شکل میگیرد. این یکی از آسیبهایی است که با آن روبهرو بودهایم. مقصودم را کمی جلوتر روشنتر خواهم کرد.
پس از این مقدمه، بگویم که دوستان خبرگزاری ایبنا نظر مرا درباره چرایی و چگونگی اقبال عمومی به شاهنامه جویا شدند. با احترام عرض میکنم: مدتهاست که ایرانیان بیش از پیش به شناخت بنیادهای خود گرایش پیدا کردهاند و شاهنامه بهترین پاسخ به این نیاز است. مردم شاهنامه میخرند تا بدانند که کیستند. شاهنامه شناسنامه هر ایرانی است. کسی که با شاهنامه پیوندی نداشته باشد، سرشت و هویت ایرانی ندارد. این سخن را از سر سرزنش نمیگویم؛ همه مردم جهان ایرانی نیستند و نخواهند بود، اما برای ما، ایرانی بودن اهمیت اساسی دارد. ایرانی بودن، ذات و حقیقت ماست و این حقیقت را کسی بهتر از فردوسی برای ما بیان نکرده و نرسانده است.
از همین روست که شاید هممیهنان از نان شب خود بزنند تا شاهنامه بخرند؛ زیرا میخواهند خود را بشناسند. آنها دریافتهاند که سالها تاریخ را وارونه به آنان نشان دادهاند. تاریخ هر ملت، زندگینامه همان ملت است. تاریخ ما، زندگینامه ما، تاریخ دروغ و دزدی و خیانت نیست؛ تاریخ ما سرشار از ایستادگی برای خاک و میهن است. ایرانیان در این مسیر بارها جان دادهاند، اما از خاک و خانه خود دست نکشیدهاند.
این سخن را برای برانگیختن احساسات نیاوردم، بلکه میخواهم بگویم همین نیاز ساده امروز ما را به جایی رسانده که شاهنامه بخریم و بخوانیم. این رفتار نه واکنش است، نه فتیش و نه چیز دیگر؛ بلکه نیازی جدی برای شناخت خویشتن است، برای شناخت پدران و نیاکان خود، از زبان فردوسی، آن میهندوست دانا و دلسوز. نه از زبان ایرانستیزانی که ذهن خود را با آموزههای مکتبهای بیگانه پر کرده بودند و آن را به ما تحمیل میکردند؛ کسانی که خود را روشنفکر مینامیدند، اما به تعبیر سعدی چیزی جز «سیهاندرون و سنگدل» نبودند.
نگاهی به شاهنامه، داستان سیاوش و اقبال عمومی به این اثر، همه از همینجا سرچشمه میگیرد. همزمان با این اقبال، میتوان رونق کلاسها و دورههای شاهنامهخوانی را نیز دید. امروز کمتر شهری در ایران عزیز است که در آن کلاس یا دورهای برای شاهنامهخوانی برگزار نشود. گروههایی از هممیهنان گرد هم میآیند و شاهنامه میخوانند. آنها منتظر نماندهاند کسی بیاید و مثلاً فکر و فلسفه غرب یا مکتبهای بیگانه را به آنان بیاموزد. کلاسی که در شهری دورافتاده در مرز ایران و افغانستان برای شاهنامهخوانی برگزار میشود، تنها تلاشی برای شناخت خویش نیست، بلکه اعلام بیزاری از مکتبهای وارداتی و دلزدگی از شناخت ایران با اندیشه بیگانه نیز هست. به همین دلیل است که خرید شاهنامه رونق گرفته است. ایرانی شاهنامه میخرد تا بگوید میخواهد خود را بشناسد؛ یعنی دیگر سخن کسانی را که سالها در گوش او خواندهاند تاریخ ایران، تاریخ نکبت و غارت و ستم است، باور ندارد.
امروز ایرانی دریافته است همان کسانی که چنین تصویری از تاریخ ارائه میدادند، خود بزرگترین ستمگران و غارتگران این سرزمین بودند؛ چه در غارت مال و چه در غارت اندیشه. او فهمیده است که تاریخ ایران، هرچه هست، از خوب تا بد، از شکست تا پیروزی، ساخته و پرداخته دوستداران این سرزمین است. کم نبودهاند زمانهایی که دیگران بر ما تاختهاند، اما فرهنگ و تاریخ این سرزمین آن چنان نیرومند بوده که حتی تازشگران را نیز در خود جذب کرده و برخی از آنان را ایرانی کرده است. نمونههای این واقعیت فراوان است و نیازی به برشمردن همه آنها نیست تا سخن به درازا نکشد.
بله، ایرانی امروز شاهنامه میخرد و بیش از این هم خواهد خرید. او به سراغ اوستا و دیگر متنهای کهن ایرانی نیز خواهد رفت. این نتیجهای است که میتوان از نوشتهام برداشت کرد. ایرانی امروز با شوقی فراوان در پی خرید و خواندن اوستا نیز هست، زیرا دیگر آن ایرانی گذشته نیست که منتظر بماند بالادستیها چه میگویند. تا آنجا که من دریافتهام، این تلاش برای شناخت ایران به ژرفای تاریخهای دور میرسد و تنها به آگاهی از تاریخ معاصر محدود نیست. حتی گمان میکنم ماهیت این جنبش شناختی را نمیتوان با نهضت شعوبیه یا نوشعوبیگری برابر دانست؛ گستره و عمق آن بسیار فراتر از آن است.
ایرانی امروز تشنه دانستن و شناختن روزگار اسطورههاست. میخواهد ایران را از آغاز بشناسد، گزارش ایرانی آفرینش را بداند و کیومرث را بشناسد. حتی نگاه محمد بن جریر طبری، تاریخنگار بزرگ ایران قدیم، برای ایرانی امروز کهنه شده و دیگر خریدار چندانی ندارد. طبری تاریخ خود را تاریخ پیامبران و شاهان نامید و پیروان او، که از بزرگان تاریخنگاری ما هستند، نیز از همان مسیر بیرون نرفتهاند. ابوعلی بلعمی کتاب طبری را خلاصه کرد؛ نمونه روشن دیگر آن کتاب حمزه اصفهانی با عنوان «سنی ملوکالارض و انبیا» است. خواندمیر در سدههای میانه همان نگاه را در «حبیبالسیر» ادامه داد و رضاقلیخان هدایت نیز در دوره ناصری، هرچند در زمانهای دیگر، باز همان مسیر را دنبال کرد. اما آنان از همان چارچوب بیرون نیامدند؛ چارچوبی که تاریخ را سرگذشت پیامبران و پادشاهان میبیند، نگاهی که شاید به کتاب مقدس عبرانیان شباهت داشته باشد.
ایرانی امروز اگر شاهنامه میخرد، در حقیقت میخواهد بگوید به دنبال نگاه فردوسی است؛ نگاهی که تاریخ، ایران و جهان را از زاویه جهان ایرانی میبیند. جهانی که همه چیز را در خود داشته و بر پایه همان داشتهها، هزاران سال پایدار مانده است. اگر ایرانی بخواهد در مسیر تاریخ حرکت کند، باید آن داشتهها را دوباره بشناسد و به کار گیرد.
شاهنامه از رسیدن ما ایرانیان به آستانه نوزایی خبر میدهد. این جنبش بزرگ و گسترده را باید به رسمیت شناخت. تلاش زیادی صورت میگیرد تا این حرکت از مسیر خود خارج شود. از همین رو باید پذیرفت که در یک دو راهی ایستادهایم: اگر آن فشار بر این جنبش غلبه کند، دیگر این حرکت هویتجوی ایرانی باقی نخواهد ماند و ایران نیز به آستانه خطر نزدیک میشود. اما اگر این جنبش هویتجو، که شاهنامه نماد آن است، پایدار بماند و از دامها بگریزد، ایران باشکوه گذشته دوباره سر برخواهد آورد.
این، به باور من، چرایی و چگونگی رونق خرید شاهنامه است. من میکوشم دنیا را از نگاه ایرانی ببینم. گمان میکنم تا همینجا کافی باشد. آنچه میدیدم و درمییافتم، نوشتم.



