مسیر کودکان در جهان دیجیتال

کودک امروز شاید پیش از آنکه نخستین کتابش را ورق بزند، با تلفن همراه و تبلت آشنا شود. تصاویر متحرک، ویدئوهای کوتاه، بازیهای دیجیتال و تماس تصویری جزئی از فضایی هستند که کودک در آن رشد میکند. دیگر پرسش اصلی این نیست که فناوری وارد زندگی کودک میشود یا نه؛ مسئله این است که این ورود چگونه رخ میدهد و چه چیزی جای چه چیزی را میگیرد. سالهای آغازین زندگی زمانی است که عادتها، مهارتهای ارتباطی و شیوهی درک جهان شکل میگیرد. کودک در این دوره دنیا را با لمس کردن، حرکت کردن، تکرار، بازی و ارتباط با دیگران میشناسد؛ از همین رو، صفحهنمایش نباید جایگزین این تجربهها شود. سازمان جهانی بهداشت نیز در توصیههای خود برای کودکان زیر پنج سال، بر فعالیت بدنی، خواب کافی و کاهش زمان بیتحرکی مقابل صفحه تأکید کرده است. برای کودکان دو ساله و نیز سه تا چهار ساله، حداکثر یک ساعت زمان بیتحرکی مقابل صفحه توصیه میشود و کمتر از آن بهتر دانسته شده است. با این حال، در کودکیِ عصر دیجیتال تنها «مقدار» استفاده مطرح نیست؛ «نحوه» استفاده نیز اهمیت دارد.
صفحهنمایش جای والد را نمیگیرد
کودک خردسال بسیاری از چیزهایی را که روی صفحه میبیند، مانند یک بزرگسال معنا نمیکند. یک تصویر، صدا یا روایت زمانی برای او روشنتر میشود که بتواند دربارهی آن با فردی گفتوگو کند و آن را به تجربههای واقعی زندگی پیوند بزند. به همین دلیل، همراهی والد هنگام استفاده از رسانه اهمیت زیادی دارد. وقتی پدر یا مادر کنار کودک مینشیند، دربارهی آنچه میبیند پرسش میکند، نام اشیا را تکرار میکند یا رویدادهای داستان را به زندگی روزمرهی کودک وصل میکند، صفحهنمایش از یک ابزار صرف به فرصتی برای گفتوگو و یادگیری تبدیل میشود. توصیههای آکادمی اطفال آمریکا نیز بر همین همراهی تأکید دارد و استفادهی مشترک والد و کودک از محتوای باکیفیت را برای خردسالان بر استفادهی انفرادی ترجیح میدهد. برای نمونه، تماشای یک ویدئو دربارهی حیوانات میتواند پس از خاموش شدن صفحه ادامه پیدا کند: «این حیوان چه صدایی داشت؟»، «کجا زندگی میکند؟»، «فکر میکنی اگر از نزدیک ببینیمش چه شکلی است؟» در چنین موقعیتی، تجربهی دیجیتال بهانهای برای گفتوگو، خیالپردازی و شناخت جهان واقعی میشود.
همهی محتواهای کودکانه برای کودک مناسب نیستند
رنگهای پرزرقوبرق، موسیقی بلند و حرکتهای تند الزاماً نشانهی محتوای مناسب کودک نیستند. حتی ممکن است جذابیت ظاهری یک برنامه باعث شود کودک مدت بیشتری خیره به صفحه بماند، بیآنکه تجربهای معنادار از آن به دست آورد. برای انتخاب محتوای دیجیتال، بهتر است چند پرسش ساده مطرح شود: آیا محتوا با سن کودک هماهنگ است؟ آیا داستان یا فعالیت مشخصی دارد؟ آیا کودک امکان فکر کردن و مشارکت پیدا میکند؟ آیا ریتم آن بیش از حد سریع نیست؟ آیا خشونت یا محرکهای نامناسب در آن دیده میشود؟ در توصیههای مربوط به کودکان دو تا پنج سال نیز بر انتخاب برنامههای باکیفیت، پرهیز از محتوای بسیار سریع و استفادهی مشترک والد و کودک تأکید شده است.
کودک نباید با صفحهنمایش آرام شود
یکی از سادهترین راهها برای ساکت کردن کودک، دادن تلفن همراه یا پخش یک ویدئو است. این روش شاید در لحظه مؤثر باشد، اما اگر به عادت تبدیل شود، کودک کمتر فرصت پیدا میکند راههای دیگری را برای کنار آمدن با خستگی، بیحوصلگی، عصبانیت یا ناکامی تجربه کند. کودک باید بهتدریج بیاموزد که همهی احساسات ناخوشایند، برای ناپدید شدن، به یک محرک بیرونی نیاز ندارند. گاهی میتوان با در آغوش گرفتن، حرف زدن، تغییر محیط، بازی یا کمی زمان دادن، به آرام شدن کودک کمک کرد. بنابراین، موضوع ممنوعیت کامل صفحهنمایش نیست؛ مسئله این است که صفحهنمایش تنها ابزار آرامکردن کودک نشود. آکادمی اطفال آمریکا نیز دربارهی استفاده از رسانه بهعنوان تنها روش آرام کردن کودک هشدار داده و بر اهمیت یادگیری تنظیم احساسات تأکید کرده است.
خانه باید هنوز جای بازی باشد
یکی از مهمترین اشتباهها این است که زمان صفحهنمایش را جدا از دیگر فعالیتهای کودک ببینیم. یک ساعت تماشای صفحه فقط یک ساعت از روز نیست؛ این زمان ممکن است از بازی، حرکت، گفتوگو، کتابخواندن یا خواب کودک بکاهد. برای کودک خردسال، بازی آزاد اهمیت زیادی دارد. ساختن با قطعات، دویدن، نقاشی کردن، بازی با عروسکها، ورق زدن کتاب، شنیدن قصه و حتی بیحوصلگی و پیدا کردن راهی برای سرگرم شدن، بخشی از روند رشد است. سازمان جهانی بهداشت نیز بر جایگزین کردن زمان بیتحرکی با فعالیت بدنی و حفظ خواب کافی تأکید میکند. بنابراین شاید پرسش درست این نباشد که «چقدر اجازه داریم به کودک موبایل بدهیم؟» بلکه باید پرسید: این صفحهنمایش چه چیزی را از زندگی کودک کنار میزند؟ اگر کودک پس از استفاده از تبلت هنوز برای بازی، حرکت، خواب، کتاب و ارتباط با خانواده وقت دارد، وضعیت او با زمانی که صفحهنمایش جای بیشتر این فعالیتها را گرفته، کاملاً متفاوت است.
قانونهای دیجیتال را از خودمان شروع کنیم
کودک تنها از دستورهای والدین نمیآموزد؛ او از رفتار آنها نیز الگو میگیرد. اگر پدر و مادر هنگام غذا خوردن مدام تلفن همراه خود را بررسی کنند، در زمان بازی با کودک حواسشان به پیامها باشد یا برای هر لحظهی انتظار سراغ صفحهنمایش بروند، انتظار رفتار متفاوت از کودک دشوار خواهد بود. از همین رو، خانواده به جای مجموعهای از ممنوعیتها، به قواعد مشترک استفاده از فناوری نیاز دارد. زمانهای بدون صفحهنمایش، مانند هنگام غذا خوردن یا پیش از خواب، میتوانند برای همهی اعضای خانواده تعریف شوند. آکادمی اطفال آمریکا نیز حذف صفحهنمایش از زمان غذا و یک ساعت پیش از خواب را توصیه کرده است. این قواعد زمانی اثرگذارترند که کودک احساس نکند فناوری فقط چیزی است که از او گرفته میشود. اگر قرار است تلفن کنار گذاشته شود، باید چیزی در زندگی واقعی باشد که جای آن را بگیرد: یک قصه، بازی، گفتوگو، پیادهروی یا فرصتی برای کشف کردن.
ورود به جهان دیجیتال باید تدریجی باشد
کودک لازم نیست هرچه زودتر با فناوری آشنا شود. برخلاف نگرانی بسیاری از والدین، دیرتر آشنا شدن با ابزارهای دیجیتال به معنای عقب ماندن از فناوری نیست. کودکان معمولاً وقتی به فناوری نیاز پیدا میکنند، مهارت کار با رابطهای دیجیتال را بهسرعت یاد میگیرند. آنچه در سالهای نخست اهمیت بیشتری دارد، تقویت تواناییهایی است که بعدها به کودک کمک میکند از فناوری درست استفاده کند: زبان، توجه، کنجکاوی، حل مسئله، تعامل اجتماعی، کنترل هیجان و توانایی تشخیص و پرسشگری. به بیان دیگر، پیش از آماده کردن کودک برای جهان دیجیتال، باید او را برای جهان واقعی آماده کرد. فناوری باید بخشی از زندگی او باشد، نه تمام زندگیاش. کودک باید بتواند صفحه را خاموش کند و همچنان چیزی برای دیدن، پرسیدن، ساختن، بازی کردن و کشف کردن داشته باشد. مسئلهی اصلی تربیت دیجیتال نیز از همینجا آغاز میشود: هدف این نیست که کودکی داشته باشیم که زودتر از دیگران کار با یک دستگاه را یاد گرفته است؛ هدف این است که کودکی رشد کند که وقتی وارد جهان دیجیتال شد، بداند چه میبیند، چرا میبیند و چه زمانی باید صفحه را کنار بگذارد.



