تخیل خلاق منوچهر آتشی؛ ویژگی بارز شعر او

سرویس ادبیات پایگاه خبری الفبای رشد – مرضیه نگهبان مروی: منوچهر آتشی، شاعر، روزنامهنگار و مترجم معاصر ایرانی، در دوم مهر ۱۳۱۰ در روستای دهرود شهرستان دشتستان واقع در استان بوشهر به دنیا آمد. خانواده او از کُردهای زنگنهٔ کرمانشاه بودند که حدود چهار نسل پیش به جنوب ایران مهاجرت کردند. جد او «آتشخان زنگنه» نام داشت و این نام، مبنای نام خانوادگی «آتشی» است. پدرش فردی تحصیلکرده بود که به تشویق سرگرد اسفندیاری به بوشهر رفت و به عنوان کارمند ادارهٔ ثبتاحوال مشغول به کار شد. آتشی در رشته ادبیات انگلیسی تحصیل کرده و یکی از چهرههای برجسته حلقه ادبی موج ناب به شمار میرفت؛ شاعری که با زبانی قوی و تصویری، ارتباط عمیقی میان جنوب ایران، دریا و خلیج فارس با شعر مدرن فارسی برقرار کرد. از او آثار متعددی شامل مجموعههای شعر «آهنگ دیگر»، «آواز خاک»، «دیدار در فلق»، «بر انتهای آغاز»، «وصف گل سوری»، «گندم و گیلاس»، «چه تلخ است این سیب»، «خلیج و خزر»، «اتفاق آخر» و «غزل غزلهای سورنا» به جا مانده است. همچنین، ترجمهٔ «فونتامارا» اثر اینیاتسیو سیلونه نیز از آثار اوست. آتشی در روز یکشنبه ۲۹ آبان ۱۳۸۴ به علت ایست قلبی در ۷۴ سالگی در بیمارستان سینا تهران درگذشت و در بندر بوشهر به خاک سپرده شد. او تنها چند روز پیش از مرگ، در مراسم چهرههای ماندگار به عنوان چهرهٔ ماندگار ادبیات معرفی شده بود.
رابطهٔ شهاب مقربین با آتشی از سالهای دانشگاه آغاز شد؛ در همان دورهای که مقربین با اسماعیل خوئی آشنا شد و به حلقهٔ شاعران مطرح آن زمان پیوست، با آتشی، شاملو، سپانلو و حقوقی نیز ارتباط نزدیکی برقرار کرد. برای بررسی کارنامهٔ آتشی، به سراغ مقربین رفتیم، زیرا او همزمان شاهد و همکار آن نسل بود و میتواند از درون، مسیر شعری آتشی را روایت کند. شهاب مقربین در سال ۱۳۵۱ با ورود به دانشگاه با اسماعیل خوئی آشنا شد و از آن طریق، همنشینی با شاعرانی چون شاملو، سپانلو، حقوقی و منوچهر آتشی برایش ممکن شد. به نظر شما، آن «آتشیِ» نخستینی که در آن سالها از نزدیک دیدید، چه تفاوتی با تصویری داشت که بعدها به عنوان «شاعر جنوب» ساخته شد؟ نسبت دادن عنوان «شاعر جنوب» به منوچهر آتشی، به نوعی جایگاه او را در شعر معاصر کاهش میدهد. اگرچه مظاهر «جنوب» در بسیاری از شعرهای او به وضوح دیده میشود، اما او در واقع فراتر از یک شاعر بومی بود. نخستین دیدار من با او در سال ۵۸ در مؤسسهی سروش اتفاق افتاد. بخش ادبیات مجلهی سروش (مجلهی تماشای پیش از انقلاب) تحت نظر او اداره میشد، اما من به دلیل دیگری به دیدار او نرفته بودم. من به دیدار او رفته بودم تا شاعری را ببینم که با نخستین کتابش «آهنگ دیگر» در جوانی درخشیده بود و با ادامهاش با «آواز خاک» و «دیدار در فلق» به جمع شاعران برجسته و تأثیرگذار زمان خود پیوسته بود و با همین سه مجموعه، نام او نه به عنوان شاعر جنوب بلکه به عنوان شاعر نوگرای زبان فارسی شناخته شده بود. اما در آن زمان شاعری را دیدم پریشان و درهمشکسته و دردمند. آن زمان برای او زمانهای ناسازگار بود. مشکلات متعدد زندگی او را درگیر کرده بود. جمعی از دوستان همنسلش به دلایل سیاسی او را تنها گذاشته بودند. و از همه دردناکتر، فرزندش (مانلی) در نوجوانی به بیماری انسفالیت مبتلا شده و مدتی طولانی در اغما بود که سرانجام درگذشت. با این حال، او با حلقهای از شاعران جوان ارتباط داشت و در حمایت از آنها و ارتقای شعرشان کم نمیگذاشت. در تمام دیدارهایی که با او داشتم، اگر شعری برایش میبردم، صبورانه میخواند و نظر میداد. بعد از سال ۵۹ که از مؤسسهی سروش اخراج شد و به بوشهر رفت، تا میانهی دههی هفتاد او را ندیدم. پس از انتشار «دیدار در فلق» در سال ۴۸، نزدیک بیست سال، به جز دو گزیدهی اشعار، کتابی از او منتشر نشده بود. تا اینکه «وصف گل سوری» و «گندم و گیلاس» را در اوایل دههی هفتاد منتشر کرد و از اواسط آن دهه تا پایان عمر به طور مداوم به انتشار مجموعههای متعدد شعرش پرداخت. دیگر او را در مؤسسهی کارنامه یا برخی محفلهای دوستانه میدیدم. دیگر از آن پریشانحالی دههی پنجاه بیرون آمده بود. قبراق و مصمم به محل کارش در مؤسسهی کارنامه میرفت، صفحهی شعر مجله را اداره میکرد و خود پیگیرانه شعر مینوشت. او یک شاعر تماموقت به معنای واقعی کلمه بود.
آتشی را در کنار شاملو از بهترین شاعران شعر بیوزن ایران میدانند؛ شاعری که هم در قالب نیمایی توانا بود و هم در شعر سپید پیشرو. از نگاه شما که هر دو را از نزدیک میشناختید، آن ویژگیای که او را در کنار شاملو قرار میدهد، چه بود؟ پس از نیما و شاعرانی که شعر نیمایی را ادامه دادند، شعر سپید شاملویی چنان ظرفیت گستردهای را از خود بروز داد که حتی برخی از شاعران نیمایی را نیز وسوسه کرد تا در آن طبعآزمایی کنند. آتشی شاعری بیقرار بود که از تجربههای تازه در این عرصه ابایی نداشت. زبان محکم، موسیقی درونی کلام و تخیل قوی او کارش را در این زمینه توجیه میکرد. آتشی یکی از چهرههای شاخص و پیشرو شعر دههی چهل به شمار میرود و گاهی او را به نوعی پیشاهنگ جریانی میدانند که بعدها با نام «موج ناب» شناخته شد. آیا نسبت دادن این پیشگامی به او را میپذیرید؟ به نظر شما سهم واقعی آتشی در شکلگیری آن جریان چه بود و چه اندازهای از آن ساختههای بعدی تاریخنگاری ادبی است؟ چنانکه پیش از این گفتم، در دههی پنجاه حلقهای از شاعران جوان با آتشی در ارتباط بودند. آتشی برای آنها هم دوست بود، هم راهنما و پشتیبان. او مطالبی در معرفی آنان نوشت و آنها را زیر عنوان «موج ناب» متشکل کرد، اگرچه بیانیهای که به طور دقیق و منسجم بتواند این گرایش را تئوریزه کند، ارائه نشد. قطعاً آتشی در شکلگیری و تقویت این گروه نقشی تعیینکننده داشت و واضع «موج ناب» همو بود. اما شعرهای آن حلقه نسبت به شعر خود آتشی تفاوت داشت. خود آن شاعران هم چندان شبیه هم نبودند، جز برخی از آنها که در نحوهی بیان یا در شکل تعابیری که به کار میبردند، با هم مشابهاتی داشتند. بیشتر آنها بعدها راه خود را جدا کردند و مسیری مستقل را در شعرشان پیدا کردند که برخی از آنها از شاعران مطرح امروز هستند.
تصاویر شعر آتشی را گاهی وهمآلود و سورئالیستی و در بسیاری مواقع عینی و ملموس توصیف کردهاند؛ سرشار از استعارههایی که گاه سخت و سنگین و گاه رواناند. این نوسان میان وهم و عینیت را در کارنامهی او چگونه میخوانید و کدام دفترها را نقطهی اوج این تلفیق میدانید؟ آتشی قدرت تخیل غریبی داشت. در تصویرسازی و خیالپردازی کمنظیر بود. اگر بخواهیم مهمترین ویژگی شعرش را نام ببریم، همانا برجستگی تخیل اوست. او خیال و واقعیت را گاهی چنان در هم آمیخته که حاصل آن چیزی شده است که شما از آن تصویری سوررئال نام میبرید، اما در واقع آتشی شاعری سوررئالیست نبود. اگر تصویری پیچیده و وهمآلود در شعرش وجود دارد، حاصل همان تخیل غریب اوست. دفترهای شعر او را نمیتوان از این نظر تفکیک کرد، یعنی چنین نیست که در دفتری خاص بر این ویژگی متمرکز باشد.
آتشی ادبیات انگلیسی خوانده بود و «فونتامارا»ی سیلونه را ترجمه کرد، در حالی که خود شما نیز در همان سالها میان مهندسی شیمی، ادبیات و ترجمه در رفتوآمد بودید. آن پیوند میان تحصیل و ترجمه با شعر را در او چگونه میدیدید؟ و چرا این وجه از کارنامهاش در سایهی شاعریاش مانده است؟ آتشی به جز «فونتامارا»ی سیلونه، ترجمههای دیگری نیز داشت. «مهاجران» از زیگموند لاوین، «دلاله» از تورنتون وایلدر، «جزیرهی دلفینهای آبیرنگ» از اسکات اودل، «آفتاب مهتاب» (برای کودکان) از کاثلین سِروس و شعر بلند «لنین» اثر مایاکوفسکی که آن را با نام مستعار «سورنا» منتشر کرد. آتشی دانشآموختهی رشتهی زبان و ادبیات انگلیسی بود، بنابراین عجیب نیست که به کار ترجمه نیز روی آورد، شاید بیشتر برای کمک به امرار معاش. اما اینکه ترجمههایش زیر سایهی شعرهایش چندان به چشم نمیآیند و به جز «فونتامارا» چندان شهرتی نیافتهاند، شاید به این دلیل باشد که او خود کار ترجمه را چندان جدی نگرفت و یا درگیری مداومش با شعر، فرصت و علاقهای دیگر را برای او باقی نگذاشت.
آتشی را به عنوان مرشدی میشناسند که پیوندش را با نسلهای جوانتر حفظ کرد و بار دانستههایش را بیدریغ در اختیار شاعران تازهکار گذاشت — درست همان نسبتی که خود شما با او داشتید. این نقش استاد و راهنما چه چیزی به او افزود و چه چیزی از خود شاعریاش گرفت؟ طبیعتاً در روابط استاد-شاگردی یک فرایند دادوستد شکل میگیرد که وزنهی دادن از سوی استاد و ستاندن از سوی شاگرد سنگینتر است. این دادوستد لزوماً به معنای از دست دادن چیزی نیست. شاعران پیشکسوت هم ممکن است که از شعر نسل جوان بهرهای ببرند، نه اینکه چیزی از خودشان گرفته شود. شاید بتوان گفت که رابطهی مداوم آتشی با جوانها، خود او را هم همواره تازه و جوان در شعر نگاه داشته بود.
از دو کتابی که دربارهی او نوشته شده — «منوچهر آتشی» محمد مختاری و «پلنگ درهی دیزاشکن» فرخ تمیمی — تا امروز، کدام تصویر از او به واقعیت نزدیکتر است؟ و از میان درسهای شاعری و انسانی آتشی، کدامیک برای شاعران جوانِ امروز زندهتر و ضروریتر است؟ درسهای شاعری و انسانی از هم جدا نیستند. این دو کتاب هر یک وجوهی از آتشی را روشن میکند که به گمان من مکمل یکدیگرند. چرا باید یکی را انتخاب کرد؟



