حالا نوبت انسانهاست!

سرویس تاریخ پایگاه خبری الفبای رشد – علی نیکویی، پژوهشگر تاریخ و فرهنگ ایران باستان، به بررسی جایگاه انسان در جهانی که اهورامزدا آفریده و اهریمن به آن یورش برده است، پرداخته است. آیا انسان تنها موجودی است که باید در جهانی پر از تعارض زندگی کند یا اینکه خود بخشی از نیروهای درگیر در این نبرد است؟ در یادداشت نخست این مجموعه، مسئله پیدایش جهان و چگونگی شکلگیری آفرینش در اندیشه زرتشتی بررسی شده است؛ جهانی که وجود آن نه حاصل تصادف بلکه نتیجه اراده و خرد اهورایی است. مقاله دوم نشان میدهد که این جهان صرفاً در فضای بیزمان قرار ندارد؛ بلکه زمان به آن ساختار تاریخی میبخشد و هستی را در مسیری معنادار بهسوی فرجامی مشخص قرار میدهد. در مقاله سوم نیز ورود شر و یورش اهریمن منطق این تاریخ کیهانی را به نبردی میان نیروهای متضاد تبدیل کرده است؛ اما اکنون پرسش بنیادی دیگری پیش روی ماست: “انسان در این نبرد کجا ایستاده است؟” پاسخ به این پرسش نشان میدهد که انسان در جهانبینی زرتشتی موجودی حاشیهای در کیهان نیست، بلکه در نقطه پیوند جهان مینوی و مادی قرار دارد و برخورداری از خرد، آگاهی و توان انتخاب او را به موجودی مسئول در برابر سرنوشت آفرینش تبدیل میکند.
از اینرو، کنش اخلاقی انسان صرفاً مسئلهای فردی نیست بلکه میتواند در روند نبرد میان اَشَه و دُروج، خیر و شر، اثرگذار باشد؛ بنابراین مسئله این مقاله صرفاً ترسیم تصویری از “انسانشناسی زرتشتی” نیست، بلکه بررسی رابطه انسان با ساختار کیهانی و نبرد خیر و شر است. در این چارچوب باید پرسید انسان چگونه در طرح آفرینش قرار میگیرد؟ اختیار او چه جایگاهی دارد؟ تن و روان و خرد چگونه در این نظام به یکدیگر پیوند مییابند؟ و چرا رفتار اخلاقی او میتواند معنایی کیهانی پیدا کند؟ در نهایت، مسئله به این پرسش میرسد که رستگاری انسان چه نسبتی با فرجام جهان و پیروزی نهایی خیر بر شر دارد. از این منظر، انسان نه ناظر این نبرد، بلکه یکی از کنشگران اصلی آن است.
اگر انسان را در چارچوب کلی آفرینش زرتشتی بررسی کنیم، نخستین نکته آن است که او موجودی بیرون از نظم آفرینش نیست؛ انسان در درون جهانی قرار دارد که اهورامزدا آن را بر پایه راستی، نظم و زندگی پدید آورده است. در سنت اوستایی واژههایی چون mərəta و صورت متأخرتر martiya برای اشاره به انسان به کار میروند و در متون پهلوی نیز صورتهایی چون mardōm همین مفهوم را دنبال میکنند. اهمیت این واژگان در این بحث نه در تحول زبانی آنها، بلکه در این واقعیت است که انسان در سنت زرتشتی در متن یک نظام کیهانی معنادار تعریف میشود نه بهعنوان موجودی منفرد و جدا از سرنوشت جهان. در متون پهلوی، بهویژه بندهشن، آفرینش مجموعهای منظم از موجودات و عناصر است که هر یک جایگاهی در ساختار کلی جهان دارند و انسان نیز در همین نظام قرار گرفته است؛ اما جایگاه او تنها از این واقعیت ناشی نمیشود که آفریده اهورامزداست، بلکه ویژگی تعیینکننده انسان آن است که میتواند نسبت خود را با این آفرینش انتخاب کند!
به بیان دیگر، آفرینش جایگاه انسان را تعیین میکند، اما انتخاب انسان نحوه حضور او در این جهان را رقم میزند. این نکته پس از یورش اهریمن اهمیت بیشتری پیدا میکند، با آمیختهشدن خیر و شر در جهان، انسان در وضعیتی قرار میگیرد که دیگر نمیتوان او را صرفاً موجودی منفعل دانست؛ او باید میان دو جهت متعارض انتخاب کند: “پاسداری از نظمی که اهورامزدا آفریده است یا تقویت نیروهایی که به ویرانی آن میانجامند.” بنابراین، اختیار حلقه پیوند میان جایگاه انسان و نقش او در نبرد کیهانی است؛ اگر انسان قدرت انتخاب نداشت، رفتار او نمیتوانست واجد مسئولیت اخلاقی باشد و در نتیجه حضور او نیز نقش تعیینکنندهای در نبرد خیر و شر پیدا نمیکرد؛ از همین رو، کنشهای انسانی در جهان مادی معنایی فراتر از زندگی فردی مییابند. آبادانی، زایش، کشاورزی، نگهداری از حیوانات سودمند، پاکیزگی و دیگر رفتارهای هماهنگ با نظم آفرینش، هنگامی که آگاهانه انتخاب میشوند، مشارکت انسان در حفظ جهان اهورایی به شمار میآیند؛ همانگونه که رفتارهای ویرانگر میتوانند در جهت نیروهای مخالف آفرینش قرار گیرند.
پس انسان را میتوان همکار اهورامزدا در حفظ و بازسازی آفرینش دانست نه به معنای شریک بودن در آفرینندگی، بلکه به این معنا که اهورامزدا امکان انتخاب و کنش را در اختیار موجودی قرار داده است که میتواند آگاهانه در جهت آفرینش نیک عمل کند؛ با این نگاه، ارزش انسان در جهانبینی زرتشتی تنها در “بودن” او نیست، بلکه در انتخابکردن و عملکردن اوست. انسان آفریده میشود، اما جایگاه اخلاقی خود را با انتخابهایش تحقق میبخشد و همین انتخابهای فردی است که در منطق کیهانی زرتشتی به بخشی از نبرد بزرگ میان اَشَه و دُروج تبدیل میشود.
اگر انسان در جهانبینی زرتشتی موجودی است که میتواند در سرنوشت آفرینش اثر بگذارد، نمیتوان وجود او را به بدن مادیاش فروکاست؛ انسان در این سنت موجودی چندلایه است که میان جهان محسوس و ساحتی مینوی قرار دارد و هر یک از ابعاد وجود او در نسبت با کنش اخلاقی و سرنوشت وی معنا پیدا میکند. بااینحال، این تصویر را نباید بهصورت یک دستگاه انسانشناسی ثابت و کامل از آغاز سنت زرتشتی تا دوره ساسانی بازسازی کرد؛ زیرا مفاهیمی چون تن، روان، فروشی، خرد و دین در دورههای گوناگون دامنه معنایی و کارکرد یکسانی نداشتهاند. تن (tanū) وجه مادی و زمینی انسان است؛ همان ساحتی که در جهان محسوس زندگی میکند و از طریق آن میتوان در آفرینش عمل کرد، اما انسان در این جهان به تن محدود نمیشود!
روان (urvan) با فردیت و مسئولیت اخلاقی او پیوند دارد و در سنت زرتشتی رفتار انسان بیآنکه از پیامد بگریزد، سرنوشت روان او را نیز رقم میزند؛ بنابراین فاصلهای میان “عمل در جهان” و “پیامد برای شخص” وجود ندارد؛ کنش مادی انسان میتواند دارای نتیجهای مینوی باشد. در کنار روان، فروشی یا fravaši جایگاهی متفاوت دارد؛ فروشی را نباید سادهانگارانه معادل روح یا روان دانست! این مفهوم در سنت اوستایی با ساحتی مینوی و با حفاظت و پشتیبانی از نظمآفرینش پیوند مییابد و در دورههای بعدی معانی پیچیدهتری پیدا میکند؛ همین تمایز نشان میدهد که انسان در تصور زرتشتی صرفاً یک فرد منفرد محصور در بدن نیست، بلکه با ساحتی مینوی نیز نسبت دارد، اما آنچه این لایههای وجودی را به کنش آگاهانه پیوند میدهد، خرد (xrad) است.
خرد امکان تشخیص، داوری و گزینش را فراهم میکند، بنابراین اگر تن ابزار حضور انسان در جهان مادی و روان حامل پیامد اخلاقی اعمال او باشد، خرد نیرویی است که به این حضور جهت میدهد؛ در سنتهای متأخر زرتشتی مفهوم دین (daēnā) نیز این ساختار را کاملتر میکند: “دین میتواند همچون ادراک یا صورت درونی حقیقت اخلاقی انسان فهمیده شود؛ چیزی که کردار او را بازمیتاباند و در روایتهای مربوط به پس از مرگ بهصورت نمود حقیقت زندگی اخلاقی او آشکار میشود.” پس انسان زرتشتی موجودی تک ساحتی نیست؛ تن در جهان مادی عمل میکند، خرد امکان انتخاب را فراهم میسازد، روان مسئولیت و پیامد این انتخاب را بر عهده دارد و عناصر مینوی وجود انسان پیوند او را با ساحتی فراتر از جهان محسوس نشان میدهند؛ در نتیجه مرز میان جهان مادی و مینوی در وجود انسان به هم میرسد و انسان به یکی از نقاط اتصال این دو ساحت تبدیل میشود.
بااینهمه برای بازسازی تاریخی این اندیشه باید احتیاط کرد؛ گاهان، اوستای متأخر و متون پهلوی را نمیتوان بدون واسطه در کنار یکدیگر نهاد و از آنها یک نظام انسانشناسی واحد استخراج کرد. آنچه میتوان دنبال کرد نه یک دستگاه ثابت، بلکه تداوم برخی مسائل بنیادین همراه با تحول مفاهیم و صورتبندیهای آنها در طول تاریخ سنت زرتشتی است؛ این تمایز بهویژه برای بحث حاضر اهمیت دارد، زیرا نشان میدهد جایگاه انسان در نبرد خیر و شر نه نتیجه یک تعریف ساده از “روح انسان” بلکه حاصل پیوند میان وجود مادی، آگاهی، انتخاب اخلاقی و نسبت او با جهان مینوی است.
یکی از بنیادیترین ویژگیهای تصویر انسان در اندیشه زرتشتی توانایی او برای گزینش میان دو جهت متعارض هستی است؛ این اختیار را بااینحال نباید به معنای آزادی مطلق و مستقل از ساختار جهان فهمید؛ در گاهان انسان در جهانی از پیشساخته و اخلاقاً خنثی قرار ندارد، جهان دارای نظمی راستین یعنی اَشَه (Aša) است و در برابر آن نیرویی قرار دارد که با دُروج (Druj) دروغ و بینظمی پیوند مییابد؛ مسئله انسان این نیست که هر چیزی را به دلخواه خود انتخاب کند، بلکه آن است که با آگاهی و تشخیص موضع خود را نسبت به حقیقت و نظم درست هستی تعیین کند. از همینجا اختیار با یکی از مفاهیم مرکزی سنت زرتشتی یعنی خرد و تشخیص پیوند مییابد.
در گاهان، انسان به شنیدن، اندیشیدن و گزینش فراخوانده میشود، این ساختار نشان میدهد که انتخاب اخلاقی پیش از آنکه صرفاً انتخاب میان چند رفتار باشد، انتخاب میان دو شیوه مواجهه با جهان است: “پذیرفتن اَشَه و هماهنگشدن با آن یا پیروی از دُروج و مشارکت در ویرانی نظم آفرینش.” بنابراین “آزادی” در اینجا بیشتر به معنای توان پاسخدادن و موضعگرفتن در برابر حقیقت است تا رهایی از هرگونه محدودیت؛ این برداشت مسئولیت اخلاقی را نیز ضروری میکند. اگر انسان صرفاً تابع نیروهای کیهانی بود، نمیتوانست در برابر کردار خود مسئول باشد؛ اما در منطق زرتشتی انتخاب انسان پیامد دارد؛ اندیشه به گفتار و گفتار به کردار تبدیل میشود و کردار نیز بر سرنوشت انسان اثر میگذارد؛ ازاینرو، باور به اختیار از اخلاق جدا نیست: “انتخاب، مسئولیت میآورد و مسئولیت امکان داوری اخلاقی را معنا میکند.” پیوند اختیار با نبرد کیهانی نیز دقیقاً از همین نقطه شکل میگیرد؛ اهریمن و شر را نمیتوان چنان فهمید که انسان در برابر آنها هیچ امکان کنشی نداشته باشد، برعکس اهمیت حضور انسان در جهان مادی تا حد زیادی به این است که میتواند در برابر ویرانی مقاومت کند و از طریق اندیشه و کردار آفرینش نیک را تقویت نماید؛ بنابراین اختیار سازوکار مشارکت انسان در نبرد خیر و شر است؛ انسان با هر انتخاب اخلاقی صرفاً سرنوشت شخصی خود را رقم نمیزند، بلکه جایگاه خود را در نظم کیهانی نیز مشخص میکند؛ بااینهمه نباید این تصویر را به یک نظریه ساده “اختیار در برابر تقدیر” فروکاست؛ سنت زرتشتی در دورههای مختلف رابطه میان سرنوشت، انتخاب و پیامد اعمال را به شیوههای متفاوت صورتبندی کرده است.
در گاهان تأکید اصلی بر گزینش آگاهانه و مسئولیت اخلاقی است، در متون متأخر این اندیشه در چارچوب گستردهتری از داوری پس از مرگ، رستاخیز و فرجام جهان قرار میگیرد؛ در نتیجه اختیار انسان نه یک اصل انتزاعی فلسفی، بلکه بخشی از ساختار دینی و کیهانی سنت زرتشتی است: “انسان آفریده شده تا بتواند بشناسد، انتخاب کند و با انتخاب خود در جهت اَشَه یا دُروج عمل نماید.” از این منظر، انسان نه قربانی مطلق شر است و نه موجودی منفعل در برابر تقدیر؛ او کنشگری اخلاقی است که آزادیاش در امکان انتخاب و مسئولیتش در پیامد همان انتخاب آشکار میشود. همین ویژگی است که انسان را از یک موجود صرفاً حاضر در جهان به موجودی تبدیل میکند که در سرنوشت جهان نیز سهم دارد.
اگر انسان در جهانبینی زرتشتی موجودی صاحب انتخاب است، پرسش بعدی این است که چرا انتخابهای او باید اهمیتی فراتر از زندگی فردی داشته باشد؟ پاسخ را باید در ساختار خودِ جهان جستوجو کرد؛ جهانی که اهورامزدا آفریده، جهانی که اخلاقاً خنثی نیست، بلکه در آن اَشَه و دُروج دو جهت متعارض را نمایندگی میکنند. از اینرو، کردار انسان نیز نمیتواند کاملاً از…



