کتابخانه اندیمشک؛ پلی خلاقانه میان کتاب و سنگر

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، اگرچه آسمان اندیمشک به خاطر صدای آژیرهای خطر و انفجار موشکها به لرزه درآمده بود، اما در کتابخانه شماره یک این شهر، نبردی دیگر برای حفظ کتاب و ادامه مطالعه در حال وقوع بود. این کتابخانه که به رغم جابهجاییهای مکرر از رستوران راهآهن تا مساجد، هرگز در برابر آتش جنگ تسلیم نشد، به پناهگاهی برای دانشآموزان و مأمنی برای رزمندگان تبدیل گردید.
کتابخانه شماره یک اندیمشک که در سال ۱۳۵۳ تأسیس شده بود، در سالهای اولیه جنگ تحمیلی با چالشهای بیسابقهای مواجه شد. فروغ خندابی، مسئول این کتابخانه در سالهای پرفراز و نشیب، از روزهایی یاد میکند که شیشههای کتابخانه به خاطر اصابت موشکها شکسته شد و آنها ناچار شدند برای حفظ جان و کتابها به رستوران تعطیل شده راهآهن اندیمشک پناه ببرند. این گزارش به روایت روزهای پرخطر در کتابخانه مرکزی اندیمشک میپردازد؛ جایی که دانشآموزان در میان طنین انفجارها به مطالعه میپرداختند و رزمندگان برای یافتن آرامش به کلمات پناه میآوردند.
با وجود اینکه مکان کتابخانه بارها به دلیل حملات هوایی تغییر کرد، اما «فرهنگ» هرگز آواره نشد. در این گزارش، با تکیه بر خاطرات زنده و تجربیات مسئولانی که آن روزها را با تمام وجود تجربه کردهاند، به دنبال یافتن ردپای کتابخوانی در میان غبار جنگ و خاکستر ویرانی هستیم.
مسئول وقت کتابخانه شماره یک اندیمشک اظهار داشت: کتابخانه در دوران جنگ هرگز تعطیل نشد. در آن زمان مجبور بودیم در محل کارمان بمانیم؛ کتابخانه باید تحت هر شرایطی باز میشد. این مرکز از سال ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۵، با جابهجاییهای متعدد از سینمای راهآهن تا اتاقهای مسجد جامع قلعهنور، تلاش کرد تا زنجیره دانش را قطع نکند.
خندابی با یادآوری خاطرات سخت، از روزهایی میگوید که حتی با وجود بمبارانهای نزدیک به فرمانداری، دانشآموزان برای مطالعه و استفاده از کتابهای کنکوری به سالنهای مطالعه میآمدند. او به یاد میآورد که دانشآموزانی با صدای آژیر، پابرهنه به سمت سنگرهای سازمان آب و برق میدویدند و خانم سهرابی (کتابدار مهمان انتقالی دزفول) که در میان هجوم و ترس، کفشهای خود را جا گذاشت؛ تا لحظاتی که کارتنهای کولر در اثر انفجار به جای موشک بر سر کارکنان فرود میآمدند.
وی ضمن یادآوری خاطرهای از یک روز بارانی و موشکباران نزدیک کتابخانه توضیح داد: خانوادهای در پشت کتابخانه ساکن بودند. در یک روز بارانی که با همسرم از کتابخانه بیرون آمدیم، ارتعاش صدای موشک ما را به جوی آب انداخت. این خانواده به ما لباس دادند تا به خانه برسیم. در روزهای سخت جنگ، کتابداران بخشی از این زیست مخاطرهآمیز بودند.
وی ادامه داد: نقش کتابخانه در دوران دفاع، تنها محدود به امانت دادن کتاب نبود. کتابخانه اندیمشک به یک مرکز تبادل فرهنگی میان مردم و نیروهای مسلح تبدیل شده بود. کتابها به صورت امانت به جبههها فرستاده میشدند تا در اختیار بسیجیها و ارتشیها قرار گیرند. همچنین، این دوران شاهد شکوفایی فعالیتهای فرهنگی نوظهور بود؛ برای نخستین بار در اندیمشک، تئاتر و شبهای شعر در میان فضای جنگ برگزار شد.
خندابی با ذکر نامهایی چون شهید همایون حبیبی، شهید غفاری، شهید حسین لطفی بافنده و نویسنده اندیمشکی حسن جلالی اذعان کرد: قهرمانانی که به جبهه رفتند، در میان آنها نامهایی از «کنشگران فرهنگی» میدرخشد که از اعضای فعال این کتابخانه بودند و سرنوشتهای متفاوتی داشتند. بسیاری از این جوانان در ۱۷ سالگی به شهادت رسیدند و کسانی که از جبهه بازگشتند، امروز پزشکان مطرح شهر هستند.
وی با اشاره به دوران حساس اوایل انقلاب گفت: امروز، کتابخانه شماره یک اندیمشک، نه تنها به عنوان یک مرکز امانت کتاب، بلکه به عنوان شاهدی بر مقاومت «فکر» در برابر «تخریب» در حافظه تاریخی خوزستان شناخته میشود. خندابی تأکید کرد: با وجود تمام محدودیتها، مخزن کتابخانه در آن دوران ظرفیت نگهداری ۳ تا ۴ هزار عنوان کتاب را داشت و با بسیاری از چالشهای فرهنگی مواجه بود. در فضایی محدود و تنها در ۷۵ متر مربع، کتابداران تلاش میکردند تا دنیایی از دانش را برای رزمندگان و دانشآموزان فراهم کنند. کتابخانههای دوران جنگ، تنها جایگاه مطالعه نبودند، بلکه کانونهایی برای پرورش کنشگران فرهنگی بودند.
زهره سهرابی، کتابدار کتابخانه عمومی شماره یک اندیمشک که هماکنون ۷۲ سال دارد، در خصوص نحوه فعالیتش در زمان جنگ ۸ ساله گفت: سال ۶۲ به کتابخانه شماره یک اندیمشک رفتم و با عشق و علاقه با خانم خندابی فیش نوشتن برای کتابها را شروع کردیم. در سال ۶۳ یک روز دزفول را موشک میزدند و یک روز اندیمشک. کتابها را جمع کردیم و به قلعه لور بردیم و در آنجا برنامههای فرهنگی اجرا میکردیم.
سهرابی با اشاره به برنامههای فرهنگی کتابخانه اندیمشک در دوران جنگ اضافه کرد: شب شعر، نمایش و کلاسهای احکام برای بچهها و بزرگسالان برگزار میکردیم. خیلی از اعضای کتابخانه که بچههای با مسئولیتی بودند شهید و اسیر شدند. کتابخانه چون سر راه رزمندگان بود، محلی برای استراحت، خواندن کتاب و پاتوق فرهنگی برای سربازان بود.
وی ادامه داد: به رزمندگان در کتابخانه چای تعارف میکردیم و از کتابهای کتابخانه استفاده میکردند. کتابخانهها در همه شرایط آماده خدماترسانی بودند و تعطیل نشدند. بعد از افتتاح کتابخانه فتح المبین در سال ۶۴ تا ۷۱ در دزفول بودم و دوباره به کتابخانه عمومی شماره ۲ اندیمشک منتقل شدم و تا پایان خدمت در این کتابخانه بودم. کتابخانه عمومی شماره یک اندیمشک هماکنون با عنوان کتابخانه عمومی شهدای اندیمشک فعالیت میکند.



