زندگی و آثار میرودود سیّدیونسی؛ فرهیختهای بیسر و صدا

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، بیستونهمین جلد از مجموعه «مشاهیر کتابشناسی معاصر ایران» به قلم علی صادقزاده وایقان، به زندگی و فعالیتهای فرهنگی میر ودود سیّدیونسی اختصاص یافته است. این مجموعه توسط خانه کتاب و ادبیات ایران منتشر شده است. سیّد یونسی با استفاده از روشهای علمی و تطبیق نسخ به بررسی «روضهالکتاب» و «دیوان صائب» پرداخت. او ساعتها بر روی کتیبههای ناخوانای مقابر صفوی در اردبیل و مشکینشهر تمرکز کرد تا خطوط کوفی و نسخ را بهطور دقیق رمزگشایی کند. ایرج افشار با ستایش از دقت نظر او، کارش را سندی زنده از تسلط بر معارف قدیم دانسته است. یونسی در سکوت اتاق کارش، متنها را کالبدشکافی میکرد تا لایههای پنهان فرهنگ ایرانی-اسلامی را احیا کند؛ پژوهشگری بیهیاهو که متون کهن زیر انگشتانش دوباره جان میگرفتند و به جامعه بازمیگشتند.
میر ودود، دومین فرزند سیّد حسن سیّد یونسی و مهپاره اسلامبولچی، در دهم نور (اردیبهشت) سال ۱۲۹۳ شمسی در تبریز به دنیا آمد و به جز چند سال که در مدارس شهرستان مراغه به تدریس مشغول بود، تا پایان عمر در تبریز زندگی کرد. پدرش تبریزی و تاجر قند و شکر و بُنشن بود و مادرش اصالتاً اهل گنجه بود، اما در تبریز متولد شده بود. نسب پدری میر ودود به احتمال زیاد به چندین نسل به امام جعفر صادق (ع) میرسد. او با طاهره بحرالعلومی که دبیر آموزش و پرورش بود، ازدواج کرد. میر ودود سیّد یونسی پس از اخذ دیپلم علوم دوره کامل ادبی دبیرستان در تبریز، برای مدتی تحصیل را رها کرد. او بعد از استخدام در فرهنگ و اشتغال به شغل معلمی تصمیم به ادامه تحصیل گرفت. در سن ۲۸ سالگی (۱۳۳۱) وارد دانشگاه تبریز شد و همزمان در مقطع کارشناسی دو رشته ادبیات و علوم تربیتی ادامه تحصیل داد و در مرداد ۱۳۳۴ موفق به اخذ لیسانس ادبیات و لیسانس علوم تربیتی گردید. میر ودود سیّد یونسی به زبانهای فرانسه، انگلیسی، عربی، فارسی و آذری تسلط کامل داشت و به خوبی میتوانست خطوط سیاق و پهلوی را بخواند و بنویسد.
استاد سیّدیونسی فعالیت آموزشی و معلمی خود را با تدریس در دبیرستانهای اعانهبگیر تبریز آغاز کرد. او در بیست و دوم آبان ۱۳۳۱ به علت قبولی در دانشگاه تبریز برای ادامه تحصیل، با پایه دو اداری و ۸۴۰ ریال حقوق به تبریز منتقل شد و به عنوان آموزگار دبستانهای تبریز منصوب گردید و همزمان به تحصیل در دانشگاه ادامه داد. در نهایت در سال ۱۳۴۶ از تدریس در دبیرستان فردوسی و شغل دبیری با حدود سی سال سابقه خداحافظی کرد. سیّد یونسی در دبیرستان فردوسی علاوه بر تدریس ادبیات، انجمن ادبی دبیرستان را تأسیس نمود. این انجمن به سرپرستی او و با انجام انتخابات در سوم دی ماه [۱۳۴۰؟] فعالیت خود را آغاز کرد. از جمله فعالیتهای انجمن، اجرای نمایش بود و سیّد یونسی برای اجرا چندین نمایشنامه تدوین نمود. این انجمن «کتاب سال فردوسی» را منتشر مینمود که گزارش کامل و مصور فعالیتهای دبیرستان فردوسی را شامل میگردید. «اسماعیل شایا» رئیس وقت دبیرستان در مقدمه نشریه درخصوص فعالیت علمی و جایگاه استاد سیّدیونسی در انتشار «نشریه انجمن ادبی» دبیرستان فردوسی مینویسد: «انتشار این مجموعه را به همه دانشآموزانی که به طریقی در تهیه مطالب و گراور و چاپ و انتشار آن فعالیتی داشتهاند تبریک میگویم و آرزومندم در زندگی همیشه موفق باشند، مخصوصاً ضروری میدانم از آقای میر ودود سیّد یونسی دبیر محترم ادبیات دبیرستان و سرپرست انجمن ادبی که در خلق چنین نشریه علماً و عملاً فعالیت زیادی کردهاند و سهم بیشتری دارند صمیمانه تشکر کنم. ا. شایا».
میر ودود سیّدیونسی از بیستوسوم فروردین ۱۳۴۴ بعد از «عزیز دولتآبادی» و «مجید فرهنگ»، بهعنوان سومین رئیس مسئولیت «کتابخانه ملی (مرکزی) تبریز» را عهدهدار شد و همزمان به دلیل نیاز در دبیرستانهای تبریز به تدریس خود تا سال ۱۳۴۶ ادامه داد. او این مسئولیت را بعد از حدود ۱۴ سال فعالیت ماندگار، در سال ۱۳۵۷ به «غلامرضا طباطبایی مجد» واگذار کرد. سیّد یونسی در زمان مسئولیت کتابخانه ملی تبریز، ضمن حفظ و حراست از منابع و اموال کتابخانه، در انتقال و نگهداری گنجینه نسخههای خطی نفیس که یادگار و تلاش کمنظیر برادران محمّد و حسین نخجوانی زینتبخش آن بود، سهم بهسزایی داشت؛ بهویژه در تشویق رجال و شخصیتهای مهم علمی و فرهنگی تبریز به اهداء کتابخانه و تألیفات خویش به کتابخانه ملی تبریز، تلاش فراوانی نمود و چون خود از زمره عالمان و دانشمندان آن دیار بود، اعتماد چنین قشری به اعتبار ایشان به کتابخانه ملی تبریز مضاعف شده بود. به این ترتیب کتابخانه ملی تبریز در سال ۱۳۵۱، قریب ۴۰ هزار جلد کتاب داشت که بیش از ۴ هزار جلد آن کتابهای خطی کمنظیر و نفیس بود و با کادری ۹ نفری، روزانه بیش از ۵۰۰ نفر مراجع (پژوهشگران و مؤسسات) را پاسخ میداد. استاد سیّدیونسی در مدت مسئولیت خود در حوزه اطلاعرسانی بهویژه برنامههای هفته کتاب، یکی از مهرههای اصلی و دستاندرکار بود. بهعنوان نمونه در هفته کتاب سال ۱۳۴۴ عضو کمیته اصلی اجرائی هفته کتاب، عضو کمیته تبلیغات و انتشارات و مسئول کمیته تهیه فهرست و کتاب بود. ایرج افشار مینویسد: «میر ودود سیّد یونسی در طول مدتی که عهدهدار کتابخانه ملی تبریز بود، کتابخانه را رو به گسترش برد. بر کتابهای آن بسیار افزود و چند نمایشگاه تشکیل داد و تا آن وقت که توانست به نشر نشریهای برای آن کتابخانه اهتمام کرد. آخرین نشریه کتابخانه پانزدهمین شماره بود که در سال ۱۳۴۸ منتشر شد و دارای مقالاتی مفید و هم یادآور شوق او به علم بود».
بهدنبال تأیید صلاحیت تدریس استاد سیّد یونسی در رشته ادبیات فارسی، در گروه زبان و ادبیات فارسی دانشکده ادبیات و علوم انسانی در سال تحصیلی ۴۷- ۱۳۴۶؛ دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز با توجه به سوابق علمی و شایستگی ایشان، تقاضای انتقال ایشان به دانشگاه تبریز را در سال ۱۳۴۶ به اداره کل آموزش و پرورش آذربایجانشرقی تقدیم مینماید. استاد میر ودود سیّد یونسی شیفته درس و دانشگاه بود و دانشگاه تبریز نیز به تخصص و استادی مبرز و با سواد مانند ایشان نیاز داشت. رئیس وقت دانشگاه تبریز با ارسال نامهای به وزارت علوم و آموزش عالی خواستار جلب رضایت وزارت فرهنگ و هنر نسبت به انتقال نامبرده به دانشگاه تبریز با استناد به قبولی ایشان در امتحان مربی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشکده ادبیات و علوم انسانی میشود. اداره کل فرهنگ و هنر آذربایجانشرقی به معاونت اداری وزارت فرهنگ و هنر با حفظ سمت مربوط به امور مخزن کتابهای خطی و نادر موافقت مینماید. و به دنبال آن موافقت مقام عالی وزارت با انتقال ایشان اعلام میگردد. اما علیرغم موافقت و پیگیری مجدد دانشگاه تبریز با ارسال سوابق عملی، این انتقال انجام نمیگیرد. استاد میر ودود سیّد یونسی هر چند نتوانست به دانشگاه تبریز منتقل شود، ولی یکی از اساتید برجسته دانشگاه محسوب میشد. او از اوّل سال تحصیلی ۴۷-۱۳۴۶ تا اواخر عمر خویش، در دانشکده ادبیات و علوم انسانی به تدریس دروس: ۱) سبکشناسی نظم، ۲) سبکشناسی نثر، ۳) نسخهشناسی، ۴) تاریخ تکامل خطوط اسلامی و … پرداخت. او علاوه بر تدریس، بهعنوان نماینده دانشگاه در مأموریتهای پژوهشی دانشگاه تبریز نقش مهمی ایفا نمود. شرکت در کنگرههای تحقیقات ایرانی و نشستهای سالانه انجمن زبان و ادب فارسی به عنوان استاد دانشگاه تبریز از جمله آنها است. همکاری با نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی به عنوان عضو هیأت تحریریه از بیست و هفتم آذر ۱۳۵۳، از دیگر خدمات دانشگاهی و علمی ایشان محسوب میشود.
سایر مسئولیتهای ایشان در زمان تصدی مسئولیت کتابخانه ملی تبریز به ترتیب تاریخی به شرح زیر است: ۱. نظارت بر امتحانات کلاسهای ششم متوسطه طبیعی، ادبی، ریاضی و کشاورزی دانشآموزان و داوطلبان متفرقه شهرستان مراغه در خرداد ماه ۱۳۴۶ به مدت ۱۴ روز؛ ۲. مأموریت جهت مطالعه و فهرستبرداری از کتب خطی کتابخانههای اردبیل و راهنماییهای فنی در مورد کتابداری در سال ۱۳۴۶؛ ۳. مأموریت برای طبقهبندی و شمارهزنی کلیه اوراق و جزوات خطی قدیمی بقعه شیخ صفیالدین اردبیلی در سال ۱۳۴۷؛ ۴. مأموریت برای تحقیق در وضع امور اداری و مالی اداره فرهنگ و هنر شهرستان اردبیل در سال ۱۳۴۷؛ ۵. نماینده اداره کل فرهنگ و هنر آذربایجانشرقی در کمیسیون نامگذاری خیابانهای شهرداری تبریز از سال ۱۳۵۰.
از ویژگیهای اخلاقی، علمی و مدیریتی او میتوان به امانتداری اشاره کرد که از بارزترین ویژگیهای این کتابشناس برجسته معاصر بود و مانع از انتقال ایشان به دانشگاه تبریز گردید. در زمان مدیریت او هیچ آسیبی به نسخههای خطی نفیس کتابخانه ملی تبریز نرسید و بلکه با تلاش او از کنج عزلت بیرون آمده و در سه جلد فهرست برای پژوهشگران معرفی گردید. جدیت و پیگیری او در کار و وظایفی که به عهده داشت بسیار قابل توجه بود. او در نامهای مینویسد: «ریاست فرهنگ بناب/ عطف به نمره ۳۱۰- ۱۲/۸/۲۸ نظر به اینکه بر اثر غیبت آقای دهخدا وظایف محوله به عهده نامبرده مهمل مانده و این اهمال در کلیه شئون دبستان ساری بوده و امروز تمام کلاسهای دبستان فقط با دو نفر آموزگار یعنی خود بنده و آقای کرباسی اداره میشود. لذا متمنّی است هر چه زودتر چند نفر آموزگار به این دبستان اعزام گردد تا نوآموزان بیگناه بیشتر از این بلاتکلیف نمانند. مدیر دبستان منوچهری. و. یونسی. ۳۱۲- ۱۲/۸/۲۸ رونوشت جهت استحضار ریاست محترم فرهنگ شهرستان مراغه تقدیم میگردد. مدیر دبستان منوچهری. و. یونسی [امضاء]». عشق به معلمی و آموزش او در سال ۱۳۴۴ که وزارت آموزش و پرورش از وزارت فرهنگ و هنر تفکیک شد، در دبیرستانهای تبریز تدریس میکرد. او طی نامههای متعددی درخواست ابقاء در کادر آموزشی میکند. و هنگامی که بعد از چندین نوبت تلاش و پیگیری موفق برای انتقال به دانشگاه نمیشود، تقاضای انتقال به آموزش و پرورش مینماید. دلسوزی کمنظیر او تا آخرین لحظه حیاتش نسبت به کتابخانه ملی تبریز، به ویژه گنجینه نفایس و نسخههای خطی آن بود. به عنوان نمونه بعد از بازنشستگی، به ویژه در اوایل انقلاب برای تأمین امنیت کتابخانه ملی تبریز با استاندار مکاتبه، ابقاء و تمدید قرارداد سریدار سابق کتابخانه، که فرد امینی بود و سالها حراست آن کتابخانه را به عهده داشت و اهمیت گنجینه نفایس آن را میدانست، درخواست مینماید. ارتباط صمیمانه و احترامآمیز او با رجال نیز قابل توجه بود. او با میرزا علیاکبر میلانی که از رجال زمان خویش بود ارتباط نزدیکی داشت. در نامهای به دارایی مینویسد: «اداره محترم دارائی/ محترماً معروض میدارد: آقای میرزا علیاکبر میلانی وکالت دارند حقوق تیرماه اینجانب میر ودود سیّد یونسی مدیر دبستان رازی را دریافت نمایند و امضای ایشان در لیستهای مربوط به جای امضای بنده و معتبر میباشد. مدیر دبستان دولتی رازی. و. سیّد یونسی». عشق او به کتاب در خانواده و بستگان زبانزد عام و خاص بود. او از تمام لحظههای زندگیاش برای مطالعۀ کتاب استفاده میکرد و کتابها را مانند فرزندانش دوست میداشت. میر ودود سیّد یونسی یکی از شیفتگان کتاب، مشتری و مشاور کتابفروشیهای برجسته در تبریز بود. عشق به کتاب و مطالعه آنچنان در روح و جسم او ریشه دوانده بود که او توانست در سال ۱۳۱۰ که حدود ۱۷ ساله و محصل مدرسه بود، اولین اثر ادبی خود را تحت عنوان «دیوان فانی کرمانشاهی: گنج پهلوی» تصحیح نماید.



