
به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، کتاب «یافتن معنا» تألیف استیون هاینه، اثری بحثبرانگیز است که نمیتوان به سادگی به ادعاهای آن اعتماد کرد. در این کتاب با نظراتی مواجه میشوید که ممکن است با اطلاعات قبلی شما در تضاد باشد؛ به عنوان مثال، این ادعا که جوامع فقیرتر زندگی معنادارتری دارند یا اینکه مواد روانگردان در صورت مصرف تحت نظر متخصصین میتوانند به تجربه معناداری برای مصرفکننده تبدیل شوند. با این حال، این کتاب بر پایه آزمایشهای علمی بنا شده است، هرچند ممکن است در آینده با آزمایشهای جدید، نتایج آن رد شود. به هر حال، میدانیم که برخی آزمایشها قابل تکرار نیستند و ممکن است مشاهدات کنونی در آینده تکرار نشود و علم نیز به خودی خود خطاناپذیر نیست.
این کتاب که به تازگی با ترجمهای روان از میلاد رستگاریفرد منتشر شده، موضوعات جدید و متفاوتی را مطرح میکند که اگر به عنوان کتابی خودیاری به آن نگاه کنید، راهکارها و پیشنهادات مهمی را ارائه میدهد و نگاهی نو به فلسفه اگزیستانسیالیستی دارد. این فلسفه که زمانی یکی از جذابترین رویکردهای فلسفی در میان ایرانیان بود، اخیراً از رونق سابق خود افتاده است. قهرمانان فلسفه تغییر کردهاند و اگزیستانسیالیسم اکنون تنها یکی از مکاتب فکری به شمار میآید.
استیون هاینه در این کتاب انسان را موجودی معناساز معرفی میکند و بر این باور است که معناسازی در حیوانات مشاهده نمیشود. معناسازی به سادگی به توانایی ایجاد پیوند میان رویدادها، پدیدهها و اندیشهها اشاره دارد. به عنوان مثال، زمانی که میخواهیم به پرسشی مانند «شهر زادگاهت برایت چه معنایی دارد؟» پاسخ دهیم. در معنای دیگر، وجود چیزی است که کنشهای انسان را به دغدغههایی فراتر از وضعیت کنونی پیوند میدهد، مانند اینکه آیا زندگی ما هدف یا اهمیتی والا دارد یا خیر.
هاینه معتقد است که در جوامع کنونی، معنا اهمیت سابق خود را از دست داده و به همین دلیل او عصر حاضر را «عصر اضطراب» مینامد. در گذشته، بسیاری از معانی از طریق فرهنگ به افراد منتقل میشد و آنها بدون دغدغه یا اضطراب آنها را میپذیرفتند. اما به ویژه در جوامع WEIRD (دموکراتیک، ثروتمند، صنعتی، تحصیلکرده و غربی)، افراد بر خوداتکایی، استقلال و فردیت خود تأکید دارند و توانایی انتخابهای بیشتری دارند. اما هر انتخاب به همراه آزادی، نوعی مسئولیت را به همراه میآورد که میتواند اضطراب وجودی فرد را افزایش دهد. به بیان ژان پل سارتر: «زندگی از پیش هیچ معنایی ندارد… این شما هستید که باید به آن معنا ببخشید، و ارزش، چیزی نیست جز همان معنایی که خود برمیگزینید». آلبر کامو نیز در جملهای مشابه مینویسد: «انسانها موجوداتی هستند که تمام زندگیشان را صرف این میکنند که به خودشان بقبولانند که وجودشان معنا دارد».
این بیمعنایی و پوچی با آنچه هاینه از انسان معناگرا توصیف میکند، همخوانی ندارد. هاینه بر این باور است که انسان در زیستبومی سرشار از معنا زندگی میکند و آگاهی از اینکه ساختن معنا به او واگذار شده، نوعی اضطراب اگزیستانسیالیستی را ایجاد میکند. در این کتاب شواهد و آزمایشها نشان میدهند که انسانها تمایل دارند خود را افراد خوبی بدانند و برای هر انتخاب خود توجیه و دلیلی بیاورند، حتی اگر پیش از انتخاب مردد بوده و شواهد نشان دهند که انتخاب آنها نادرست بوده است. در این صورت، با توجیه و دلیلتراشی، انتخاب خود را ارزشمند تلقی میکنند. البته تعداد کمی از افراد نیز با پیشفرض «من اصلاً هم خوب نیستم» پیش میروند.
نوع داستانسرایی و روایتپردازی انسانها نیز تمایل به تعریف یک داستان منسجم و تا حدی قهرمانگونه دارد. بسیاری از آنها میخواهند نشان دهند که از چالشها به خوبی عبور کرده و در مسیر درستی قرار دارند. وقتی شواهدی خلاف این را مشاهده میکنند، با پوچی مواجه میشوند و سپس دوباره به معناسازی روی میآورند و سعی میکنند از تعارض بهوجودآمده دور شوند. هاینه در کتاب «یافتن معنا» به آزمایشات و مشاهدات عینی میپردازد و به عنوان مثال، نشان میدهد که طرد شدن در یک آزمایش علمی، فعالیت بخشی از مغز را که نسبت به وضعیت خود هشدار میدهد، نمایان میکند.
هاینه راهکارهایی را پیشنهاد میدهد که میتوانند از اضطراب وجودی بکاهند و حس معنا داشتن را در فرد تقویت کنند. یکی از این موارد، ثبات درونی است: «در این مطالعات، از شرکتکنندگان خواسته میشود درباره یک ارزش که از نظر شخصی برای آنها مهم است، فکر کنند و سپس یک یا دو پاراگراف درباره دلیل اهمیت آن ارزش بنویسند. برای برخی، این ارزش به اهمیت خانواده برمیگردد، برای برخی دیگر علاقه به موسیقی و برخی نیز درباره نقش محوری دین در زندگیشان مینویسند». این نوع تمرینهای ساده به افراد کمک میکند تا با روایتی منسجم، حسی از معنا داشتن زندگی را تجربه کنند.
علاوه بر این، تجربیات خودمتعالی (مانند مدیتیشن یا قرار گرفتن در طبیعت) و یادآوری خاطرات گذشته و احساسات نوستالژیک نیز میتوانند حس معنا داشتن را به طور موقت تقویت کنند. از سوی دیگر، پایههای یک زندگی معنادار شامل عواملی چون روابط، کار، معنویت، هدف، تجربیات غنی و روایت زندگی هستند و فرد با بهبود عملکرد خود در هر یک از این موارد میتواند حس معنادار بودن زندگی را در بلندمدت تجربه کند. کتاب «یافتن معنا» هم به عنوان کتابی برای آشنایی اولیه با اگزیستانسیالیسم و هم به عنوان منبعی کارآمد برای تقویت حس معنا در زندگی قابل مطالعه است. آزمایشهای علمی و تجربیات استیون هاینه، اگزیستانسیالیسم را از یک نحله فکری در فلسفه به دیدگاهی قابل اتکا برای افزایش کیفیت زندگی تبدیل میکند و نشان میدهد که چرا زندگی معنا دارد و چگونه میتوان در عصر اضطراب همچنان هدف و جهتی تسلیبخش و راضیکننده در زندگی خود یافت.



