بزرگترین چالش ادبیات کودک: وقتی نویسنده نمیتواند خود را به جای کودک بگذارد!

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، مهدیس میرزائی اعتمادی در خصوص تولید کتابهای جنگ برای کودکان اظهار داشت که در سالهای اخیر، این حوزه شاهد تحولی جدی بوده است. در حالی که تا دو دهه پس از جنگ، آثار مرتبط با این موضوع بسیار محدود بود، اکنون ناشران تخصصی دفاع مقدس نیز به این حوزه توجه بیشتری نشان داده و بخش ویژهای را به کودکان اختصاص دادهاند یا فعالیتهای خود را در این زمینه آغاز کردهاند. البته این به معنای عدم وجود آثار در گذشته نیست؛ چرا که برخی نویسندگان پیشتر بهطور خودجوش آثاری را منتشر کرده بودند، اما امروز این روند به شکلی منسجمتر و سازمانیافتهتر درآمده است. با این حال، افزایش کمّی تولید آثار، لزوماً به معنای بلوغ محتوایی آنها نیست.
به نظر میرسد ادبیات دفاع مقدس برای کودکان، سالها میان دو قطب متضاد گرفتار شده است: “ستایش حماسه” از یک سو و “نادیده گرفتن واقعیتهای انسانی” از سوی دیگر. در این آثار، بیشتر از ایثار و شهادت صحبت شده است، در حالی که سهم کودکان از لایههای عمیقتر جنگ، مانند «اضطراب، آوارگی و دلتنگی»، در داستانها کمتر به تصویر کشیده شده است. به نظر میرسد در مسیر تبدیل جنگ به کتاب کودک، تنها بر جنبههای قهرمانانه تأکید شده و وجوه انسانی و سختیهای دوران جنگ، در حاشیه مانده است.
حمیدرضا داداشی، نویسنده و پژوهشگر این حوزه، معتقد است که این غفلت، ناشی از نبود سوژه نیست، بلکه نتیجه نگاه غالب بر فضای فرهنگی آن سالها بوده است. در گفتوگویی که انجام دادهایم، به این پرسش پرداختهایم که چرا ادبیات ما نتوانسته است فراتر از کلیشههای قهرمانپروری، به «کودک جنگ» به عنوان انسانی مستقل با تمام تناقضهایش نگاه کند؟ آیا ادبیات دفاع مقدس ما واقعاً توانسته است جنگ را از زاویه نگاه کودک روایت کند یا بیشتر روایت بزرگسالان از جنگ برای کودکان بوده است؟
پیش از بررسی این موضوع، باید به این مسئله توجه کنیم که آیا اصولاً حق ادبیات دفاع مقدس ادا شده است یا خیر. متأسفانه پاسخ به این سؤال منفی است. دفاع مقدس ما با تمام جنگهای قبل و بعد از آن تفاوت اساسی دارد و همین که عنوان «دفاع مقدس» را بر آن گذاشتهایم، نشان میدهد که با یک جنگ معمولی مواجه نبودهایم. این جنگ حدود هشت سال به طول انجامید و از هر زاویهای که به آن بنگریم، یک جنگ خاص بوده است. تنها یک مورد از این خاص بودن این است که مردم ایران وقتی پای دشمن به این سرزمین باز شد، با جان و دل و بهصورت داوطلبانه به جبههها رفتند و دفاع کردند، در حالی که در تمام دنیا، در زمان جنگ، نیروی نظامی با اجبار به جبهه میرود. این نکتهای است که نوجوان امروز باید بداند و نویسنده ما باید آن را به نوجوان بگوید.
نوجوان ما که اکنون چهاردهه از پایان جنگ گذشته، باید بداند که چهل یا چهل و پنج سال پیش همسنوسالهای او شانه به شانه بزرگترها به جبههها رفته و با دشمن جنگیدهاند، نه به اجبار حاکمیت، بلکه با گریه و تمنا و حتی دستکاری شناسنامهاش. یادم هست در خاطرات یکی از رزمندگان میخواندم که نوجوانی ریزجثه به جبهه رفته بود و همرزمانش دنبال تفنگی بودند که از قد او کوتاهتر باشد تا بتواند آن را به دست بگیرد و با آن کار کند. این موارد نه یکی و دو تا، بلکه فراوان بودهاند، اما متأسفانه ادبیات مقاومت ما به این موضوعات به اندازه کافی نپرداخته است. نویسندگان معدودی چون داوود امیریان به این موارد پرداختهاند و قهرمانهای تعدادی از داستانهایشان این رزمندگان نوجوان بودهاند.
در سالهای پس از جنگ، به خود امید میدادیم که مدتی باید بگذرد تا موضوع دفاع مقدس در ذهن نویسندگان تهنشین شود و سوژهها پخته شوند، اما به نظر میرسد این بارقهها خیلی زود خاموش شد. اکنون و بعد از دو جنگ ۱۲ و ۴۰ روزه که دوباره به ما تحمیل شد، وقت آن است که آن رشادتها بازگو شود و نوجوانان نسل زد بدانند که چهاردهه پیش و در جنگی که چیزهایی از آن شنیده و در کتابهای تاریخ مدرسهشان خواندهاند، چه اتفاقهایی و چه رشادتهایی خلق شده است.
واقعیت این است که حق دفاع مقدس از منظر نوجوانان ادا نشده و همانطور که اشاره کردم، داستانهای دفاع مقدسی که از زاویه دید نوجوان، چه نوجوان حاضر در جبههها و چه نوجوان مؤثر در پشت جبههها و شهرها به دفاع مقدس بپردازد، بسیار کم بوده است. آیا اصلاً در آن سالها کودک جنگ فرصت داشت به عنوان یک “سوژه ادبی مستقل” وارد داستان شود؟ در پاسخ به این سؤال، میتوان گفت که چه کسی باید به کودک فرصت میداد که به عنوان یک سوژه وارد داستان شود؟
جواب این است که یا نوجوان حاضر در جنگ و جبهه و حتی پشت جبهه باید دست به قلم میبرد و مینوشت، مانند داوود امیریان و احمد دهقان که خود نوجوان بودند و در جبههها حضور داشتند، یا اینکه نویسنده بزرگسال جبههرفته و جبههنرفته با تلفیقی از دیدهها و شنیدهها و بهرهگیری از قوه تخیل خود، داستانی دفاعمقدسی از منظر و دید نوجوانان حاضر در جبههها مینوشت. اگر نخواهیم بیانصافی کنیم، این اتفاق هم در بحبوحه سالهای دفاع مقدس و هم تا چند سال بعد از پایان جنگ رخ داد.
اما وقتی حق یک موضوع به خوبی ادا نشود، زوایای پنهان آن هم ناگفته و بکر میماند. اصولاً باید تعداد قابلتوجهی داستان جنگی نوشته میشد تا تعداد قابلتوجهی هم قهرمان نوجوان دفاع مقدس پدید میآمد. در همان تعداد اندک داستانی که نوشته شده، داستانهایی که از منظر یک بزرگسال خلق شده و انگشتشمارند داستانهایی که از زاویه دید نوجوان به حماسه دفاع مقدس پرداخته شده باشد. معمولاً وقتی از دفاع مقدس در ادبیات کودک صحبت به میان میآید، از مفاهیمی مانند ایثار، شهادت، قهرمانی و مقاومت یاد میکنیم. اما کودک واقعی جنگ فقط قهرمان و شهید نمیدید. ترس، دلتنگی، گرسنگی، آوارگی، مدرسه نرفتن، از دست دادن پدر و اضطراب هم بخشی از آن بود. چرا این بخشهای انسانی و گاه تلخ در ادبیات کودک جنگ کمتر دیده میشود؟
این سؤال شما، دغدغه و سؤال من هم هست. دلایل زیادی دارد که شاید بهتر باشد از نویسندگان حوزه دفاع مقدس سؤال کنیم که چرا اینهمه سوژه بالقوه، در عمل بیثمر رها شد. مانند مزرعهای که میلیونها و میلیاردها تومان خرج کاشت و داشت و رسیدگی به آن شده و حال که مزرعه به بار نشسته، محصول آن رها شده و برداشت نشده است. موضوع بسیار مهمی چون جنگ و حالا از منظر ما، «دفاع مقدس» ظرفیتهای بیشماری دارد که هرچقدر هم به آن پرداخته شود، تمامی ندارد و به قول علما، وصل به کُر است، اما بدون استفاده مانده است. اینکه فرمودید چرا بخشهای انسانی و تلخ جنگ کمتر دیده میشود، باید گفت که همان بخشهای شیرین جنگ هم انسانی بود. اما برای اینکه از بحث دور نشویم، شاید همینقدر کفایت کند که گفته شود در مقوله ادبیات جنگ، اصطلاحی هست به نام «ادبیات ضدجنگ» که در مواقعی به کار میرود که نویسنده با دید انتقادی به جنگ نگاه میکند و تلخیها و ترسها و آوارگیها را روایت میکند.
در زمان دفاع مقدس، نگاه سیاسیون و همچنین دستاندرکاران امور فرهنگی این بود که نباید با بیان این تلخیها، روحیه سلحشوری مردم را تحتتأثیر قرار داد و چون جنگ ما، جنگ معمولی نیست و در واقع دفاعمقدس است، که واقعاً هم بود، تلخی و ناکامی در آن محلی از اعراب ندارد. این نگاه در حوزه سینما هم غالب بود و اکثر فیلمهای دفاعمقدس راوی رشادتها و شیرینیهای جنگ بودند. این نگاه تا سالها پس از جنگ، شاید تا دهه ۸۰ همچنان غالب بود. بدون تعارف اگر بخواهیم بگوییم، برخی از نویسندگان هم تحتتأثیر همین نگاه غالب و یا تحتتأثیر روحیه حماسی، در بیان سلحشوریهای رزمندگان غلو میکردند و داستانهایی بعضاً شعاری مینوشتند که البته تا حدود زیادی طبیعی هم بود. شرایط روز اینگونه اقتضا میکرد. از طرفی تعدادی از ناشرهای نامی، در برابر این نگاه، مقاومت میکردند و رغبتی به انتشار کتابهای حوزه دفاع مقدس نداشتند و عرصه دفاع مقدس خلاصه شده بود به حوزه هنری و بعدها مؤسسه روایت فتح و یکی دو موسسه دولتی. اصلاً شاید به همین دلیل بود که ناشرهای تخصصی دفاع مقدس یکی پس از دیگری شکل گرفتند تا آثار دفاع مقدسی را چاپ و منتشر کنند. شاید مهمترین دلیل نپرداختن به تلخکامیها تقابل همین دیدگاهها بود.
در ادبیات دفاع مقدس، آیا کودک را به عنوان انسانی مستقل با احساسات و تناقضهای خودش دیدیم یا او را تبدیل به ابزاری برای انتقال ارزشهای بزرگسالانه کردیم؟ نمیتوان بهطور قطعی گفت که نوعی دیدگاه یا رویکرد سیاسی باعث شده ارزشهای بزرگسالانه را در قالب داستان کودک و نوجوان وارد و آن را به خواننده تحمیل کرد. شاید موردی بوده باشد اما نمیتوان آن را به کل بدنه ادبیات دفاع مقدس تعمیم داد. اگر بخواهیم ادبیات حوزه کودک را از سال ۵۹ تا پایان جنگ بررسی کنیم، آیا میتوانیم تغییر نگاه به کودک و جنگ را در طول همین هشت سال ببینیم؟ قطعاً نگاهها تغییر اساسی کرده است. در سالهای ابتدایی دفاع مقدس، نوع برخورد نویسندهها به جبهه و جنگ تا حدود زیادی شعاری و غلوشده بود. رزمندهها، قهرمانهایی توصیف میشدند که هیچ نقطه ضعف شخصیتی نداشتند و از هیچچیزی نمیترسیدند، نه از گلوله، نه از کشتهشدن و به تعبیر خودمان، شهیدشدن، نه از تاریکی و غیره. در حالی که رزمنده دفاع مقدس، فرشتهای نبود که از آسمان به زمین آمده باشد، بلکه انسانی بود که با خودسازی و کارکردن روی شخصیت خود به درجه بالای انسانیت رسیده بود، طوری که به هنگام حمله شیمیایی، ماسک خود را به همرزمش میداد. اینها البته تا حدود زیادی طبیعی هم بود، چون از طرفی، هم قلمها ناپخته بود و هم اینکه جامعه نیاز به تهییج داشت تا انگیزه دفاع در آن تقویت شود. در سالهای بعد اما، طبیعتاً قلمها پختهتر شد و واقعیات هم بر احساسات غلبه پیدا کرد.
آیا ادبیات کودک از همان سال ۵۹ به جنگ واکنش نشان داد یا با فاصله این اتفاق افتاد؟ اولین داستانها و کتابهای کودک درباره جنگ چه بودند؟ لطفاً اگر به یاد دارید مثال بزنید. بله، از همان ماههای ابتدایی جنگ میشد واکنشها را دید. البته من آن موقع سنم کم بود و جنگ که شروع شد ۹ ساله بودم. کیهان بچهها میخواندم و داستانهایی با موضوع دفاع مقدس در این مجله کار میشد. در حوزه کتاب هم همینطور. ظاهراً رمان «عروج» به قلم مرحوم ناصر ایرانی نخستین رمان نوجوانانه با موضوع دفاع مقدس است که در همان سالهای ابتدایی جنگ منتشر شد.
در سالهای ابتدایی جنگ، چه نهادی یا چه کسانی تعیین میکردند جنگ چگونه برای کودک روایت شود؟ آیا نویسنده خودش تصمیم میگرفت یا فضای نشر، آموزش و نهادهای فرهنگی جهت مشخصی به این ادبیات میدادند؟ بعید میدانم چنین نگاهی وجود داشته باشد و اگر هم بوده، بنده خبر ندارم. اما همینقدر میدانم که این احساس و درونی بود. یعنی هرکسی که استعدادی در خود احساس میکرد و به قول سهراب سپهری سرسوزن ذوقی داشت، خود را موظف میکرد و بر خود فرض و واجب میدانست چیزی درباره دفاع مقدس بنویسد و خود را متعهد میدانست که قدمی در این راه بردارد. نتیجه کار هم متفاوت بود. آن که نویسنده باتجربهای بود و قلم پختهتری داشت، قطعاً آنچه مینوشت قویتر و ماندگارتر بود و آنکه نوقلم بود، کارش ضعیفتر و شعاریتر میشد. بعدها این نوقلمها طبیعتاً قلم و نوع نگاهشان قویتر شد و آثار ماندگارتر و بهتری نوشتند.
در پژوهشهای ادبیات کودک به اندازه کافی به نشریات و مجلات جنگ توجه شده یا ما بیش از حد تاریخ این ادبیات را از روی کتابها برداشتهایم؟ واقعیت این است که من خودم را در این مورد صاحبنظر نمیدانم چون کار پژوهشی نکردهام. این را باید از افرادی بپرسید که کار پژوهشی میکنند. وقتی از…



