جشن مهرگان؛ نماد رویش و گرامیداشت زمین

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، «مهرگان» به همراه نوروز و سده، از جمله سه جشن بزرگ ایرانی به شمار میآید. اگرچه برخی از جشنهای ایرانی در طول زمان کمرنگ شدهاند، مهرگان همواره در ذهن ایرانیان زنده و پایدار مانده است. این جشن، مانند دیگر آیینهای زرتشتی، ریشههای دینی، اسطورهای و طبیعی دارد. در باور مردم، آغاز مهرگان به پیروزی فریدون بر ضحاک مربوط میشود و از نظر طبیعی، زمان برگزاری این آیین نویدبخش اعتدالی پاییزی است. امروزه این آیین در روز مهر ایزد از ماه مهر (در تقویم زرتشتی) برابر با دهم مهرماه در تقویم رسمی کشور برگزار میشود. نماد این روز در دین زرتشتی گل «همیشه بشکفته» است.
در فرهنگ فارسی، مهر به عنوان ایزدی نمایانگر مهر و دوستی و خرد در امور معنوی و مینوی شناخته میشود که به ماه مهر (ماه هفتم سال خورشیدی) و روز مهر (روز شانزدهم هر ماه) مرتبط است. بر اساس باورها، شمار آفریدگان از نیکی و بدی به دست اوست. مهر که در اوستا به نام «میثرَ» شناخته میشود، از ایزدان بزرگ پیش از زرتشت است و به عنوان ایزد فروغ و روشنایی شناخته میشود. ایزد مهر نگهبان مهر، محبت، دوستی و عشق و تدبیر برای دستیابی به داراییها و خواستهها است. مهر همچنین به معنای گردونه آفتاب یا خورشید نیز به کار میرود. پایبندی به عهد و پیمان نشانهای از مهرگان است.
جشن مهرگان در تقویم و فرهنگ ایران باستان پس از نوروز از اهمیت ویژهای برخوردار بوده است. ایرانیان از دیرباز جشنی به نام مهرگان را برگزار میکردند که به ارج نهادن به عهد و پیمان اختصاص داشت. پایبندی به عهد و پیمان در میان ایرانیان باستان چنان ارزشمند بود که شکستن پیمان حتی با یک دروغگو نیز گناه محسوب میشد و این امر یکی از ارزشهای فرهنگی آنهاست که به راستی و پایبندی به عهد و پیمان ارج مینهادند. فرهنگ کهن ایرانی جشنهای باارزشی را برای ما به یادگار گذاشته است و ما برای پاسداری و برپایی آیینهای ملی و فرهنگی تلاش میکنیم. آیینهایی که هر کدام باورها و فلسفههای بسیار باارزشی را به همراه دارند، مانند نوروز، مهرگان و سده، که در سدههای گذشته اساس و بنیان همبستگی یک ملت بودهاند. این همبستگی در فرهنگ زرتشتی به نام همازور شناخته میشود.
در تقویم کهن ایران، سال تنها شامل دو فصل بزرگ بود و این دو جشن، آغاز فصلهای سال را نوید میدادند. به عبارت دیگر، نوروز آغاز فصل نخست و مهرگان آغاز فصل دوم به حساب میآمد. فصل نخست، تابستان بود که جشن نوروز آغاز میشد و هفت ماه ادامه داشت و فصل دوم، زمستان بود که جشن مهرگان آغاز میشد و پنج ماه طول میکشید. جشن مهرگان که از روز مهر آغاز میشد تا شش روز پس از آن ادامه مییافت، زمینهساز برگزاری جشنهای بزرگ در سرزمین ایران بود.
تاریخ جشن مهرگان در ایران و پیروزی ایرانیان بر ضحاک ستمگر بر اساس شاهنامه فردوسی به پیروزی ایرانیان بر ضحاک ستمگر به رهبری کاوه آهنگر نسبت داده میشود. پس از تلاش و پایمردی فراوان، فریدون به عنوان رهبر خود برگزیده شد و در واپسین روز جشن، فریدون و مردم خسته از بیداد و ستم ضحاک ماردوش را در کوه دماوند به بند کشیدند. این جشن همچنین یادآور رهایی مردمان ایران از ستم است. از منظر اسطورهای، دلیل گرامیداشت این روز در نزد ایرانیان آن است که پس از شهریاری جمشیدشاه، ضحاک بر ایران پادشاهی کرد و دوران او برای ایرانیان دوران بیداد و ستم بود. اما سرانجام فریدون به همراهی کاوه آهنگر بر ضحاک شورید و او را در کوه دماوند به بند کشید. بر اساس این اسطوره، ضحاک تا پایان جهان در دماوند زندانی شد. ایرانیان به شکرانه این رخداد نیک و آزادی که در روز مهر از ماه مهر روی داده است، جشنی بزرگ برپا کردند و هر ساله تا به امروز این جشن را گرامی میدارند.
فردوسی در شاهنامه به هویت ملی ایرانیان از این جشن به نیکی یاد میکند و میسراید: فریدون چو شد بر جهان کامکار / ندانست جز خویشتن شهریار به رسم کیان تاج و تخت مهی / بیاراست با کاخ شاهنشهی به روز خجسته سر مهرماه / به سر برنهاد آن کیانی کلاه زمانه بیاندوه گشت از بدی / گرفتند سر یک ره ایزدی دل ازداوریها بپرداختند / به آیین کی جشن نو ساختند پرستید مهرگان دین اوست / تن آسایی و خوردن آیین اوست.
بدون شک، جشن بزرگ و باشکوه مهرگان به همراه موسیقی و طرب بوده است؛ اما اطلاعاتی از آن در دسترس نیست و تنها در میان منابع تاریخی میتوان اثری از آن پیدا کرد. خلف تبریزی در کتاب خود به نام برهان قاطع به یکی از مقامها و لحنهای موسیقی سنتی ایرانی به نام موسیقی مهرگان اشاره کرده است. در کتاب موسیقی کبیر ابونصر فارابی نیز مقام یازدم از دوازده مقام به نام مهرگان آمده است. نظامی گنجوی نیز در منظومه خسرو و شیرین، مهرگان را بیست و یکمین لحن از سی لحن ذکر کرده است.
یکی از آیینهای مهرگانی، برپا داشتن خوان مهرگانی در این روز است. خوان مهرگان بر روی پارچهای ارغوانی رنگ گسترده میشود و در آن روز هفت حبوبات، ترازو به نشانه اعتدال پاییزی، میوههای پاییزی و سرخ رنگ مانند انار، سیب، ترنج، انگور، عناب، سنجد و… عصاره گیاه هوم، جام آتش، شکر، شیرینی و بوهای خوش همچون کندر و اسپند و گلاب قرار میگیرد. آش، حلوا، سیروگ (سیرو)، کماچ، چنگمال (چُمال) و خوراک ویژهای به نام «دون: آشی که از گندم، جو، عدس، ماش، لوبیاسفید، لوبیا چشمبلبلی، نخود، برنج و چغندر پخته میشود» نیز از دیگر خوراکیهای این خوان است.
ایزد مهر نماد عشق و زندگی است و یکی از برجستهترین ایزدان در دین زرتشتی به شمار میآید. او یکی از سه ایزدانی است که نامش در دوازده ماه سال آمده است. یکی از طولانیترین یشتها به مهریشت اختصاص یافته است. فردوسی میسراید: دو مهر است با من که چو آفتاب / بتابد شب تیره چو بیند آفتاب. ایزد مهر نماد عشق و زندگی است و به زندگی خانوادگی گرمی میدهد. مهر همچنین نام آتشکدهای نیز بوده است. فردوسی درباره آن میسراید: چو آذرگشسب و چو خوراد و مهر / فروزان به کردار گردان سپهر.
نوروز و مهرگان دو جشن مهم ایرانی هستند. شیرین بیانی در کتاب «نوروز و مهرگان» به این دو جشن باستانی اشاره میکند و میگوید: نوروز و مهرگان دو جشن مهم ایرانی هستند. شاید امروزه جشن مهرگان برای ما خیلی آشنا نباشد اما روزگاری این جشن به بزرگی و اهمیت نوروز بوده است. کتاب نوروز و مهرگان تلاش میکند که هر دو این جشنهای مهم ایرانی را به ما بشناساند. کتاب در دو بخش به هر یک از این جشنها میپردازد. بخش اول که به نوروز اختصاص دارد در پنج فصل از آغاز این جشن تا تغییرات و رسومش را دربرمیگیرد. در شرح خاستگاه جشن نوروز به روایتهای اسطورهای، باستانی و تاریخی اشاره میکند و در کنار آن اطلاعاتی درباره شیوه نگاه ایرانیان باستان به جهان، اسطورههای ایرانی و اتفاقات تاریخی میدهد.
در دورههای مختلف اسلامی که ایران با فراز و نشیبهای بسیار روبهرو بوده، از دید ایرانیان عید نوروز هم هدف بوده است و هم وسیله. هدف از این جهت که بزرگترین عید ملی آنان بوده و میبایست در حد توان از آن نگاهبانی کرد و وسیله از این جهت که اندیشمندان ایرانی دست اندرکار در دستگاههای حکومتی عرب، ترک و مغول، در این اندیشه بودند تا فرمانروایان و کارگزاران بیگانه را بر آن دارند که با بزرگداشت این عید خود را با ملیت ایرانی آشتی دهند و نزدیک سازند؛ که در بسیاری مواقع توفیق نصیبشان بود. نوروز جشن زایش و مهرگان جشن رویش است. درباره جشن مهرگان نیز به شیوه نوروز به روایتهای اسطورهای و باستانی و تاریخی اشاره شده و شرحی از سنتها و مراسمش و نحوه برگزاری در دورههای مختلف ارائه شده است.
در این کتاب ردپای ویژگی «اسرار» آیین میترایی را در عرفان اسلامی میبینیم و در فصل هفتم این بخش با توضیحاتی درباره اخوانالصفا و سهروردی و نمونههایی از اشعار مولانا و سعدی و حافظ تأثیر این آیین کهن آورده شده است. فصل جشن مهرگان نیز تا دوران صفویه شرح داده میشود و کتاب با فهرستی از منابع ایرانی و خارجی به پایان میرسد. نویسنده در توصیف و تعبیر این دو جشن بزرگ ایرانی، نوروز را جشن زایش و مهرگان را جشن رویش میداند و ضمن اشاره به شیوه زندگی وابسته به کشاورزی پیشینیان و تقویم کهن به اهمیت پاسداشت زمین و چرخه کشت میپردازد. او نشان میدهد که چگونه و با چه شیوههایی ایرانیان رسوم و جشنهای خود را از پی قرون مختلف و دورههای سخت تاریخی حفظ کردهاند. کتاب نوروز و مهرگان اطلاعات جامع و مفیدی درباره ایران باستان و شیوه زندگانی و جهانبینی مردمان این خطه ارائه میکند. زبان کتاب روان و گویاست و برای عموم قابل درک و خواندنی است.
زمان درست برگزاری این جشن که در روز مهر از ماه مهر (۱۶ مهر زرتشتی / ۱۰ مهر تقویم رسمی) است، گاه از سوی برخی نهادها یا افراد (۱۶ مهرماه تقویم رسمی یعنی ۲۲ مهر / روز باد از ماه مهر در سالشمار زرتشتی) برگزار میشود. اکنون این پرسش پیش میآید که کدام یک از این دو تاریخ، زمان درست برگزاری جشن مهرگان است؟ دهم مهرماه خورشیدی یا شانزدهم مهرماه خورشیدی؟ همانگونه که میدانیم در سالنمای خورشیدی یا رسمی کشور ۶ ماه نخست سال ۳۱ روزه و ۵ ماه پایانی سال (به جز اسفند) ۳۰ روزه و اسفندماه ۲۹ روزه است (بدون برشمردن سالکبیسه). اما در گاهشمار زرتشتی هر ماه ۳۰ روز است و از ۳۰ فروردین تا ۳۱ شهریور، ماه زرتشتی بر ماه خورشیدی پیشی میگیرد (۳۱ فروردین برابر میشود با یکم اردیبهشت چون ماه زرتشتی در روز سیام پایان مییابد. ۳۰ اردیبهشت برابر میشود با دوم خورداد و…). پنج روز پایانی سال نیز «پنجه» نام دارد که گفتوگو درباره آن موضوعی جداگانه است.
برپایه گاهشمار زرتشتی، نیاکان ما بر هر یک از روزهای ماه نامی نهادهاند. برخی از این نامها با نام ماهها یگانه است، مانند فروردینروز، اردیبهشتروز و… هرگاه نام ماه با نام روز برابر شود، آن روز جشنی برپا میشود. مانند جشن فروردینگان (روز فروردین از ماه فروردین)، جشن اردیبهشتگان (روز اردیبهشت از ماه اردیبهشت)، جشن خوردادگان (روز خورداد از ماه خورداد) و جشنهای دیگر تا ماه پایانی سال که هنگام جشن اسفندگان (روز اسفند از ماه اسفند) است. از اینروست که چون شانزدهمین روز از ماه زرتشتی، «مِهر» نام دارد، در ماه مهر و روز مهر (برابری روز و ماه) «جشن مهرگان» برپا میشود. (ماه زرتشتی در پایان شهریور در گاهشمار زرتشتی ۶ روز بر سالنمای رسمی پیشی گرفته است).
متأسفانه مهرگان در ایران بهگونه رسمی برگزار نمیشود! آنچه که باید به آن باریکبینانه نگریست، این است که هنگامی که سخن از جشنهای ماهیانه به میان میآید، روز برگزاری جشنها باید برپایه گاهشمار زرتشتی باشد. چون در سالنمای رسمی کشور روزها نام ندارند و تنها در گاهشمار زرتشتی است که هر روز از ماه نامی بر خود دارد. این نکته به ما یادآوری میکند که باید جشنهای ماهیانه را در زمانی برگزار کرد که نام روز با نام ماه برابر شده باشد. به تکرار باید گفت که چون در سالنمای رسمی کشور روزها نام ندارند، پس درست آن است که جشنهای ماهیانه را برپایه گاهشمار زرتشتی برگزار کنیم و نه سالنمای رسمی کشور. بایسته و شایسته یادآوری است که برگزاری جشنهای ماهیانه برپایه سالشمار رسمی که در آن روزها نامی بر خود ندارند، کجروی و دگرگونی نابایستهای است که خواسته یا ناخواسته فلسفه وجودی این جشنها را زیرسوال میبرد؛ چرا که «برابری نام روز و ماه» تنها در سالشمار زرتشتی معنا میدهد و بیگمان نیاکان خردمند ما هیچ نامی را بدون اندیشه و پشتوانه انتخاب نکردهاند.



