«ما بازیگران تاریخ: داستان تکرار اشتباهات گذشته»

سرویس هنر پایگاه خبری الفبای رشد؛ در تاریخ ادبیات جهانی، مفهوم سفر به معنای جابجایی از یک مکان به مکان دیگر محدود نمیشود. گاهی سفر به معنای یک سفر درونی است که انسان را با گذشته، خاطرات، ترسها، امیدها و پرسشهایش مواجه میسازد. «اودیسه» اثر هومر یکی از نمونههای بارز این نوع روایت به شمار میآید و در ادبیات فارسی نیز میتوان به «هفت شهر عشق» عطار اشاره کرد؛ سفری که بیشتر از آنکه جنبه بیرونی داشته باشد، به شناخت و تغییر انسان میپردازد. نمایشنامه «ما لعبتکانیم و فلک…» نیز بر اساس همین مفهوم، یک سفرنامه درونی را به تصویر میکشد.
در این اثر، گذشته و حال در کنار هم قرار میگیرند و شخصیتها در فضایی میان تاریخ، اسطوره و زندگی معاصر حرکت میکنند. مسعود خیام برای ایجاد این فضا از شخصیتهای شاهنامه استفاده کرده است؛ شخصیتهایی چون سیاوش، فرنگیس، گردآفرید و گیو که در کنار شخصیتهایی مانند «خوشبین» و «بدبین» قرار میگیرند و هر یک بخشی از جهان نمایش را شکل میدهند. این نمایشنامه بهطور مستقیم به مسائل اجتماعی و سیاسی نمیپردازد، اما سعی دارد آنها را از طریق گفتوگوها مطرح کند. مخاطب با متنی مواجه است که در ظاهر درباره گذشته و شخصیتهای اسطورهای است، اما در لایههای مختلف آن میتوان موضوعات و چالشهای امروزی را نیز مشاهده کرد.
گفتوگوها در نگاه اول رنگوبوی تاریخی دارند، اما هدف صرفاً بازگو کردن تاریخ نیست. استفاده از شخصیتهای شناختهشده شاهنامه به مخاطب کمک میکند تا از همان ابتدا با فضای نمایش ارتباط برقرار کند و از طریق آنها، مسائل و پرسشهای امروز را دنبال کند. «فرنگیس: تمام دیکتاتورها و اربابان برخی مشاغل به بیماری توهم خودخدایی مبتلا میشوند. اما انسانی که دچار این توهم است، هر چه داشته باشد، مهر ندارد و این بزرگترین فقر دنیاست.» به نظر میرسد زمان در این نمایش مدام به عقب و جلو میرود و وقایع مختلف دوباره تکرار میشوند؛ چرخهای که در آن خطا، خیانت، انتخاب و پیامدهای آن بارها نمایان میشود. این نمایش پرسش را مطرح میکند که آیا انسان از اشتباهات گذشته درس میگیرد یا دوباره همان مسیر را طی میکند؟
«گردآفرید: دانایی که به کلام دربیاید باید از جنس کمی باشد، باید آزمایشپذیر باشد، باید قابل شمارش باشد، باید ابطالپذیر باشد. ارستو علم است و بعد بهوسیله نیوتن جارو میشود. نیوتن علم است و بهوسیله اینشتین جارو میشود. اینشتین هم علم است و در آینده جارو خواهد شد. از تو میپرسم به من بگو، در بالاترین سطح، تفاوت آنچه جارو میشود با آنچه وجود ندارد چیست؟ آیا به راستی دانایی که زیر پایش تا این حدود شل است با غیر آن تفاوت دارد؟» فضای نمایش به نوعی ویرانشهر یا دیستوپیا نیز نزدیک است؛ جهانی که نشانههایی از فروپاشی را به نمایش میگذارد و افراد تلاش میکنند جای خود را در چنین فضایی پیدا کنند.
«سیاوش: باطل. «عمل» حقیقت به وقوع پیوسته است و نمیتواند در تناقض با عمل دیگر قرار گیرد. رخدادها از مشروعیت اعتباری یکسان برخوردارند. اما جنگ داخلی یا درونی، آنچه تو اسمش را تناقض عملکرد گذاشتهای وجود دارد. این کدام ما هستیم که گرفتار جنگ داخلی نیستیم؟ این کدام نویسندهای است که پرسناژهایش را میکشد و در همان حال در مرگ پرسناژهایش نمیگرید؟ و این کدام نویسندهای است که برای فرار از نوشتن- این جنایت محتوم- نخوابیده باشد و برای نوشتن همان کابوس از خواب نجهیده باشد؟» نویسنده در این نمایشنامه به جای واژه «روشنفکر» از اصطلاح «روشنگر» بهره برده است. واژه روشنفکر در سالهای اخیر معانی و برداشتهای مختلفی پیدا کرده و حتی گاهی به عنوان یک دشنام بهکار میرود. «روشنگر» در این نمایش کسی است که تلاش میکند چیزی را روشن کند، پرسشی ایجاد کند و مخاطب را به دیدن و فکر کردن وادارد.
«سیاوش: اولاً کی گفته من روشنفکرم؟ با توجه به تعبیر امروزی ترجیح میدهم روشنگر نامیده شوم. ثانیاً من با این همه محدودیت به دنیایی آمدهام که میلیاردها میلیارد خورشید دارد و گستردگی امروزیش میلیاردها میلیارد کیلومتر است و تازه آخر سر قرار است هم بهعنوان فرد و هم بهعنوان مجموعه انسانی در آن بمیرم. حال انصاف نجومی میطلبم، آیا توقع زیادی است اگر بخواهم در چنین دنیایی اجازه دشنام گفتن داشته باشم؟» مسعود خیام تاکنون بیش از ۴۰ جلد کتاب تألیفی و ترجمه منتشر کرده است. او برای سومین بار قالب نمایشنامه را برای نوشتن انتخاب کرده است؛ قالبی که بهدلیل ارتباط مستقیم با صحنه و بازیگر، میتواند مخاطب را راحتتر وارد فضای داستان کند. با خواندن این کتاب، این پرسش باقی میماند که آیا میتوان از چرخه تکرار خطاها خارج شد یا تاریخ همچنان تکرار میشود؟ کتاب «ما لعبتکانیم و فلک…» اثر مسعود خیام، توسط انتشارات نریمان منتشر شده است.



