مهرگان؛ کدام تاریخ را جشن بگیریم؟ ۱۰ مهر یا ۱۶ مهر؟

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، مهرگان یا جشن مهر، یکی از جشنهای ایرانی است که با اعتدال پاییزی ارتباط دارد و در روزهای ابتدایی فصل پاییز برگزار میشود. زمان برگزاری این جشن بر اساس برابری شب و روز یا اعتدال پاییزی تعیین میشود، همانطور که نوروز نیز بر اساس اعتدال بهاری مشخص میگردد. مهرگان بهعنوان دومین جشن بزرگ ایرانیان پس از نوروز شناخته میشود. در طول تاریخ، زمان برگزاری این جشن به دلیل معیارها و ابزارهای مختلف سنجش زمان در مناطق گوناگون تغییر کرده است، بهطوریکه امروزه زرتشتیان دهم مهر هجری خورشیدی (معادل مهرروز از مهرماه دینی) را بهعنوان زمان برگزاری آن انتخاب کردهاند.
علی نیکویی، پژوهشگر تاریخ و فرهنگ ایران باستان، در مورد تاریخ این جشن در تقویم نظر دیگری دارد. او به این پرسش میپردازد که مهرگان باید در چه روزی جشن گرفته شود؟ دهم مهر یا شانزدهم مهر؟ این سؤال در ابتدا ممکن است صرفاً یک اختلاف تقویمی به نظر برسد، اما با مراجعه به منابع تاریخی و تقویمهای ایرانی، دو تاریخ متفاوت برای این جشن مشاهده میشود که هر دو سابقهای روشن دارند. در برخی تقویمها دهم مهر بهعنوان روز مهرگان و در برخی دیگر شانزدهم مهر بهعنوان روز اصلی این جشن معرفی شده است. این دوگانگی حتی در میان زرتشتیان نیز وجود دارد و نمیتوان آن را بهسادگی ناشی از یک اشتباه یا اختلاف در نقل منابع دانست. آیا این موضوع به دو روایت متفاوت درباره مهرگان اشاره دارد یا اینکه این تفاوت ریشه در دو نظام گاهشماری و شیوههای مختلف محاسبه روزهای ماه دارد؟
برای پاسخ به این پرسش، ابتدا باید معنای “مهر” و جایگاه آن را در ساختار گاهشماری ایرانی بشناسیم و سپس به رابطه میان نام ماه و نام روز در تقویمهای ایرانی بپردازیم. در این صورت، روشنتر خواهد شد که چرا یک جشن واحد میتواند در دو تاریخ متفاوت ثبت و برگزار شود و “دهم مهر” و “شانزدهم مهر” به چه دو سنت تقویمی اشاره دارند.
مهر در سنت ایرانی یکی از ایزدان مهم است و مفهوم اصلی آن با پیمان، عهد و وفاداری به پیمان پیوند دارد. در منابع ایرانی، مهر ناظر بر روابطی است که میان انسانها بر پایه عهد و پیمان شکل میگیرد و پاسداری از آنها بخشی از کارکرد اوست. اهمیت این جایگاه را میتوان در “مهر یشت اوستا” نیز مشاهده کرد؛ سرودی که به مهر اختصاص دارد و از مهمترین متون اوستایی درباره این ایزد به شمار میرود. این جایگاه دینی و اجتماعی مهر سبب شد تا نام او تنها به یک ایزد محدود نماند، بلکه در ساختار گاهشماری زرتشتی نیز جای گیرد. در این گاهشماری، هر یک از سی روز ماه نامی ویژه داشت و نام برخی از ایزدان و مفاهیم دینی بر روزهای ماه نهاده شده بود. روز شانزدهم “مهر” نام داشت و منابع مربوط به گاهشماری زرتشتی این ترتیب را بهصراحت ثبت کردهاند.
از سوی دیگر، ماه هفتم سال نیز “مهر” نامیده میشد. بنابراین، هنگامی که روز مهر در ماه مهر فرامیرسید، ترکیبی شکل میگرفت که نام جشن را توضیح میدهد؛ “مهرِ روز از ماه مهر” یعنی همان “مهرگان”. منابع تاریخی نیز مهرگان را جشن روز شانزدهم از ماه مهر معرفی کردهاند. از اینجا نخستین نکته اساسی مقاله روشن میشود که در ساختار سنتی گاهشماری زرتشتی، مهرگان با شانزدهمین روز ماه مهر پیوند دارد نه دهمین روز آن. اما دهم مهر از کجا آمده است؟
پاسخ این پرسش ما را به تفاوت میان دو شیوه گاهشماری و چگونگی ثبت جشنها در دورههای بعد میرساند. برای فهمیدن چرایی شانزدهم مهر، باید یک گام از خود جشن مهرگان فاصله بگیریم و به ساختار گاهشماری ایرانی نگاه کنیم. در گاهشماری زرتشتی، هر یک از سی روز ماه نامی ویژه داشت و این نامها در بسیاری موارد با ایزدان و نیروهای مقدس پیوند داشتند. روز شانزدهم “مهر” نامیده میشد و هفتمین ماه سال نیز “مهر” نام داشت. بنابراین، هنگامی که شانزدهمین روز ماه مهر فرامیرسید، نام روز و نام ماه با یکدیگر یکسان میشدند و همین همنامی اساس نامگذاری جشن مهرگان را شکل میداد؛ یعنی جشنِ روز مهر در ماه مهر.
این شیوه نامگذاری منحصر به مهرگان نبود. در گاهشماری ایرانی، هنگامی که نام یک روز با نام همان ماه یکی میشد، آن روز میتوانست به مناسبت برگزاری جشنی ویژه تبدیل شود. از همین الگو، نام جشنهایی چون تیرگان، آبانگان، آذرگان، فروردینگان، اردیبهشتگان، شهریورگان و اسفندگان نیز شکلگرفته است. بنابراین، “مهرگان” را نباید صرفاً نام جشنی دانست که در ماه مهر برگزار میشده است، بلکه خود این نام بخشی از یک نظام منظم تقویمی را در خود حفظ کرده است؛ نظامی که در آن نام روز و نام ماه در زمانی معین بر یکدیگر منطبق میشدند و این همنامی زمینه برگزاری جشن را فراهم میکرد. از اینرو، در ساختار سنتی این گاهشماری، شانزدهم مهر جایگاهی تصادفی ندارد؛ این روز، روز مهر در ماه مهر است و نام “مهرگان” نیز از همین پیوند میان نام روز و نام ماه پدید آمده است.
برای پیگیری تاریخی مهرگان، یکی از مهمترین منابع کتاب آثارالباقیه عن القرون الخالیه اثر ابوریحان بیرونی است. اهمیت گزارش بیرونی فقط در این نیست که شانزدهم مهر را با مهرگان پیوند میدهد؛ بلکه ارزش اصلی آن در این است که جشن را درون ساختار گاهشماری ایرانی توضیح میدهد. بیرونی در توضیح جشنهای ایرانی، مهرگان را با روز مهر از ماه مهر مرتبط میکند و در گزارش او، این جشن با سنتهای کهن ایرانی و داستان فریدون و شکست ضحاک نیز پیوند مییابد. از همین رو، گزارش او را نباید صرفاً جملهای درباره یک تاریخ مشخص دانست؛ آنچه اهمیت دارد، قرار گرفتن مهرگان در همان نظامی است که در آن نام روز شانزدهم “مهر” و نام ماه هفتم نیز “مهر” است. این ساختار همان مبنایی است که نام جشن را توضیح میدهد.
در سنت تاریخی مهرگان همچنین با تقسیمبندی مهرگان خاص و مهرگان عام روبهرو میشویم. این دو تعبیر نشان میدهند که مهرگان در دوره اسلامی تنها یک مناسبت تقویمی ساده تلقی نمیشده؛ بلکه مجموعهای از آیینها و روزهای وابسته به آن نیز وجود داشته است. در برخی سنتهای متأخر زرتشتی نیز شانزدهم مهر بهعنوان روز اصلی مهرگان شناخته شده است. پس از بیرونی، گردیزی در زینالاخبار از دیگر منابع مهم برای شناخت سنتهای ایرانی در دوره اسلامی است. گردیزی، مورخ فارسینویس سده پنجم هجری، در کنار گزارشهای تاریخی خود، اطلاعات فرهنگی و مربوط به آدابورسوم ایرانی نیز ارائه کرده است. متن او از منابع مهم برای مطالعه استمرار برخی سنتهای ایرانی در دوره اسلامی به شمار میآید. بنابراین، شاهد بیرونی را باید در یک زنجیره تاریخی گستردهتر دید؛ “مهرگانِ شانزدهم مهر، پیش از آنکه یک تاریخ در تقویم امروزی باشد، حاصل پیوند نام ایزد، نام روز و نام ماه در یک نظام گاهشماری مشخص است.” همین نکته در ادامه مقاله برای فهم اختلاف میان شانزدهم و دهم مهر اهمیت پیدا میکند.
اکنون ممکن است پرسش مهمتری پیش بیاید: “اگر شانزدهم مهر، روز مهرِ ماه مهر و در نتیجه روز مهرگان است، پس چرا در منابع تاریخی از “مهرگان کوچک” و “مهرگان بزرگ” سخن گفته شده و گاه با چند روز متفاوت برای این جشن روبهرو میشویم؟” پاسخ را باید در تحول گاهشماری و آیینهای جشن جستوجو کرد نه در فرض وجود دو مهرگان مستقل. بر اساس گزارشهای تاریخی، مهرگان در دورههای کهن ظاهراً جشنی یکروزه بوده است؛ اما در دوره اسلامی، همانند نوروز و برخی جشنهای دیگر، به دو بخش تقسیم شد که از آنها با عنوان “مهرگان عام” یا “مهرگان کوچک” و “مهرگان خاص” یا “مهرگان بزرگ” یاد شده است. منابع این دوگانگی را با تحولات پیچیده تقویم ایرانی مرتبط میدانند و تأکید میکنند که فاصله میان این دو مناسبت پنجروز بوده است. گزارش ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه نیز برای فهم این مسئله اهمیت دارد؛ او از هر دو صورت مهرگان سخن میگوید و توضیح میدهد که در دورهای شاه هرمزد یکم میان مهرگان کوچک و بزرگ پیوند برقرار کرد و جشن بهصورت مجموعهای چندروزه درآمد. در ادامه نیز گزارشهایی از گسترش مدت برگزاری جشن در میان شاه و مردم دیده میشود؛ بنابراین وجود “مهرگان کوچک” و “مهرگان بزرگ” را نباید بهسادگی شاهدی بر وجود دو تاریخ اصلی برای این جشن دانست. این دو نام بیشتر بازتاب تحول در شیوه برگزاری و تقسیم تقویمی جشن در دورههای بعد هستند.
در ساختار کهن گاهشماری، پیوند اصلی مهرگان همچنان با روز مهر از ماه مهر برقرار است؛ یعنی همان شانزدهم مهر. البته جزئیات این تحول، از جمله اینکه دقیقاً در چه دورهای و تحتتأثیر کدام اصلاحات تقویمی این دوگانگی پدید آمد، در پژوهشها محل بحث است. از اینرو، بهتر است میان تاریخ اصلی جشن در نظام سنتی گاهشماری و گسترش چندروزه آن در دورههای بعد تفاوت بگذاریم. این تمایز برای فهم اختلاف میان شانزدهم و دهم مهر نیز اهمیت اساسی دارد.
اگر تا اینجا روشن شده باشد که در گاهشماری سنتی زرتشتی مهرگان در “روز مهر” از “ماه مهر” قرار دارد و روز مهر شانزدهمین روز ماه است، اکنون پرسش اصلی مقاله شکل دقیقتری پیدا میکند: “چگونه همین مناسبت به ۱۰ مهر در تقویم رسمی ایران رسیده است؟” پاسخ را باید در تفاوت ساختار دو گاهشماری جستوجو کرد. در گاهشماری سنتی زرتشتی، هر ماه سی روز دارد و هر روز نیز نام ویژهای دارد؛ بنابراین، ماه هفتم یعنی ماه مهر از روز نخست تا روز سیام ادامه مییابد و روز شانزدهم آن “مهر” نامیده میشود. مهرگان نیز از همین همنامی میان روز و ماه پدید میآید؛ اما گاهشماری هجری خورشیدی جدید که در سال ۱۳۰۴ خورشیدی برابر با ۱۹۲۵ میلادی بهصورت رسمی در ایران پذیرفته شد، ساختار متفاوتی دارد. شش ماه نخست سال ۳۱ روزهاند، پنج ماه بعدی ۳۰ روزه و اسفند ۲۹ روزه است مگر در سال کبیسه. در این نظام، دیگر روزهای ماه نامهای سنتی زرتشتی را ندارند؛ بنابراین “روز شانزدهم ماه مهر” در گاهشماری زرتشتی را نمیتوان بهسادگی “شانزدهم مهر” در تقویم رسمی جدید تبدیل کرد.
برای فهم دقیقتر، باید به جایگاه آن روز در طول سال توجه کرد. شانزدهمین روز از هفتمین ماه در نظام دوازدهماهه سیروزه، روز صد و نود و ششم سال است؛ زیرا شش ماه نخست هر کدام سی روز دارند و با شانزدهمین روز ماه هفتم، شمار روزهای سپریشده به ۱۹۶ میرسد. در تقویم هجری خورشیدی جدید که شش ماه نخست آن ۳۱ روزه است، روز صد و نود و ششم سال برابر با دهم مهر میشود. پس “۱۰ مهر” در اینجا یک تاریخ مستقل و تازه برای مهرگان نیست؛ بلکه صورتِ همان جایگاه تقویمی در نظامی با ساختار ماهانه متفاوت است. برای همین است که مهرگان در نظام سنتی در شانزدهمین روز ماه مهر قرار دارد، اما در برخی تقویمها پس از اصلاح تقویم ایران در دهم مهر ثبت شده است. از اینرو، میتوان میان دو تعبیر تفاوت گذاشت؛ “۱۶ مهر” نام روز در ساختار سنتی زرتشتی است و “۱۰ مهر” تاریخ متناظر آن در تقویم رسمی جدید. اختلاف ظاهری این دو تاریخ بیش از آنکه نشاندهنده دو جشن یا دو روایت درباره مهرگان باشد، حاصل تفاوت در ساختمان دو گاهشماری است.
در اینجا باید از یک سادهسازی رایج پرهیز کرد، اینکه بگوییم “در گذشته مهرگان ۱۶ مهر بود و پس از اصلاح تقویم به ۱۰ مهر تبدیل شد”. این تصور نادرست است و باید به تفاوتهای ساختاری و تاریخی توجه کرد که موجب این تغییرات شدهاند.



