ده سال دانشنامه گلستان؛ از آغاز تا عصر هوش مصنوعی

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، سید حسن حسینی نژاد: دانشنامهها، بیش از آنکه صرفاً مجموعهای از واژگان یا قفسههای کتابخانه باشند، به اعتقاد اندیشمندان و پژوهشگران، به نوعی نمایانگر ضربان قلب حافظه تاریخی یک سرزمین به شمار میآیند. این آثار مرجع در دنیای پرشتاب امروز، به عنوان «قطبنما» عمل میکنند؛ جایی که دانشجویان، پژوهشگران و حتی شهروندان کنجکاو میتوانند در کمترین زمان ممکن، به درک عمیقتری از موضوعات پیچیده دست یابند. در میان تلاشهای انجامشده در نقاط مختلف کشور، «دانشنامه گلستان» که در سه جلد و به همت مؤسسه فرهنگی میرداماد در سال ۱۳۹۵ منتشر شد، جایگاه ویژهای دارد. این مجموعه در اسفندماه همان سال و در مراسمی در تالار اندیشه مؤسسه فرهنگی میرداماد، با حضور آیتالله نور مفیدی، بنیانگذار مؤسسه فرهنگی میرداماد و سید رضا صالحی امیری، وزیر وقت فرهنگ و ارشاد اسلامی و اهالی فرهنگ و اندیشه از استانهای گلستان، مازندران و تهران رونمایی شد. این اثر که نتیجه تلاش و همت ۸۵ نویسنده از نقاط مختلف ایران است، تصویری جامع از تاریخ، جغرافیا، مشاهیر و آداب و رسوم گرگان (جرجان و استرآباد) ارائه میدهد. دانشنامهای که با هدف «احیای تاریخ و فرهنگ بومی» توسط مؤسسه فرهنگی میرداماد و با هدایت و حمایت آیتالله سید کاظم نور مفیدی از سوی انتشارات بنام زیرمجموعه این مؤسسه به وجود آمد و تا به امروز، با ۳۵۰ مدخل منتشرشده، نویدبخش آرزویی بزرگتر برای تدوین ۴ هزار مدخل به منظور معرفی کامل این دیار است. اما در پس این حروف الفبا که با دقت کنار هم قرار گرفتهاند، چه داستانی نهفته است؟ وضعیت کنونی این دانشنامه در شرایط اقتصادی و فرهنگی چگونه است؟ و این مرکز برای دستیابی به افق ۴ هزار مدخلی چه برنامههایی دارد؟ به منظور پاسخ به این سوالات و بررسی دقیق وضعیت کنونی و چشماندازهای احتمالی «دانشنامه گلستان»، به سراغ رحمتالله رجایی، نویسنده و پژوهشگر و سرپرست این مجموعه رفتیم تا در این گفتوگو، روایت بیواسطهای از «آنچه بوده» و «آنچه باید باشد» را بشنویم.
رحمتالله رجایی، در ابتدا ضمن تقدیر از ابتکار و دوراندیشی آیتالله سید کاظم نور مفیدی، نماینده ولیفقیه در استان گلستان و امامجمعه گرگان در تأسیس مؤسسه فرهنگی میرداماد، گفت: «این مؤسسه برای ما یادآور مراکز بزرگ فرهنگی در تمدن اسلامی همچون «بیت الحکمه» و «ربع رشیدی» و دیگر مراکز پژوهشی- فرهنگی نامدار جهانی است. همچنین باید به این واقعیت افتخارآمیز اشاره کنم که مؤسسه فرهنگی میرداماد با داشتن کتابخانهای عظیم و واحدهایی چون مرکز اسناد و عکسهای تاریخی و مرکز تاریخ شفاهی، یکی از مراکز مهم علمی نهتنها در سرزمین گرگان، بلکه در شمال کشور و حتی ایران عزیز است و فعالیتهای گسترده این مؤسسه باعث شده تا این مرکز فرهنگی به محل رجوع بسیاری از پژوهشگران در حوزههای مختلف علمی تبدیل شود.»
وی افزود: «تدوین و گردآوری دانشنامه بر اساس نیاز صورت گرفت. متأسفانه سرزمین گرگان با وجود تاریخ کهن، مشاهیر نامدار و منابع طبیعی غنی، در بسیاری از موارد فاقد مستندات و نوشتههای مکتوب بود و با درک همین نیاز، تلاش شد تا شناسایی و جمعآوری اطلاعات با استفاده از روش دانشنامه انجام شود و برای تحقق این امر، مرکز دانشنامه گلستان در سال ۱۳۸۴ در مؤسسه فرهنگی میرداماد تأسیس شد.»
رحمتالله رجایی ادامه داد: «شناسایی و استخراج مدخلها، پژوهشگران، تأسیس کتابخانه تخصصی استانشناسی و گردآوری دستورالعملها، نخستین گامها برای تدوین دانشنامه گلستان بود که بعداً با برگزاری کارگاهها، نشستهای علمی و حضور در محافل علمی و انتشار جزوات کامل شد. اما فقدان نیروی کارآمد، کمبود منابع، عدم تجربه، بیانگیزگی و شرایط سخت فرهنگی سالهای بعد از ۱۳۸۴ باعث شد تا کار با کندی بسیار پیش برود.»
سرپرست دانشنامه گلستان گفت: «از همان ابتدا، تلاش برای تدوین دانشنامه گلستان، متناسب با واقعیتها و امکانات استان برنامهریزی شد. ما با مطالعه و بررسی لازم به این نتیجه رسیدیم که امکان تهیه مقالات بر اساس الفبا بهصورت کامل که روال معمول دانشنامهنویسی است، برای ما ممکن و میسر نیست. ازاینرو سعی کردیم هر آنچه که موجود است، گردآوری کنیم و خود را صرفاً مقید به حرف خاصی نکنیم.»
رحمتالله رجایی در بخش دیگری از سخنانش با اشاره به اینکه در این زمینه هیچ محدودیتی اعم از مکان، مدرک تحصیلی، شغل، قومیت و مذهب برای نویسندگان قائل نشدهایم و همچنین سعی کردیم رسالههای کارشناسی ارشد و دکتری را به سمت موضوعات استانی سوق دهیم تا بتوانیم از دل آنها مقالات ویژه دانشنامه را استخراج کنیم و تا حدودی نیز موفق بودهایم، گفت: «باید اعتراف کنم که تدوین دانشنامه بر اساس حروف الفبا برای استانها، بسیار سخت و طاقتفرسا است. ازاینرو در آن برهه زمانی کمتر کاری به این شکل در استانهای کشور صورت گرفته بود اما میتوانم اعلام کنم که مرکز دانشنامه گلستان در این زمینه پیشگام بوده است.»
مدیر مرکز دانشنامه گلستان خاطرنشان کرد: «دانشنامه گلستان در زمان چاپ، شامل ۳۵۰ مدخل از ۶۰۰ مدخل گردآوریشده توسط مرکز دانشنامه گلستان بود که در سه مجلد به مخاطبان تقدیم شد. در این مجموعه، مقالات بر اساس حروف الفبا چیده شدند و هر مقاله دانشنامه دارای مدخل، شناسه و بدنه اصلی است و هر آنچه که نیاز به توضیح بیشتری داشت، در بخش پینوشت، توضیحات آن ارائه شد.»
رجایی ادامه داد: «منابع نیز بر اساس مدل APA و به ترتیب حروف الفبا در انتهای مقاله آورده شد و بهمنظور شناخت بهتر خوانندگان، در حد توان سعی شد عکسهایی در داخل مقالات گذاشته شود و در انتها نیز چندین عکس رنگی و نقشه ضمیمه هر جلد دانشنامه شده است. از مجموع مقالات دانشنامه، بیش از ۲۰۰ مقاله در حوزه علوم انسانی است که شامل مشاهیر، شهرها و بلوکات تاریخی، میراث فرهنگی، کتاب، زبان و گویشها، اقوام، شهرها و شهرستانها و… است.»
رجایی سپس با اشاره به اینکه یکی از ویژگیهای دانشنامه گلستان، توجه به حوزه علوم طبیعی به مفهوم عام است که نزدیک به یکصد مقاله را در برمیگیرد، گفت: «از این مقالات، ۳۵ مقاله اختصاصاً در حوزه آب به نگارش درآمده که نشاندهنده توجه مرکز دانشنامه به تمامی علوم بشری و مسائل موردنیاز است.»
سرپرست دانشنامه گلستان اظهار کرد: «ذکر این نکته ضروری است که بهرغم تلاش فراوان، جای بسیاری از مدخلها در این دانشنامه با وجود اهمیت آنها به نظرم همچنان خالی است. چنانچه ما نتوانستیم برخی مدخلهای مهم استان را به نگارش درآوریم که امیدوارم در ویرایشهای بعدی بتوانیم دانشنامه گلستان را تدوین و کامل کنیم.»
وی افزود: «همچنین ذکر این مطلب ضروری است که کامل شدن دانشنامه گلستان مستلزم نوشتن پیرامون ۴ هزار مدخل است که کاری سخت و طاقتفرسا است. همچنین باور دارم انتشار دانشنامه گلستان، پایان یکراه نیست، بلکه آغازی است برای جمعآوری، شناسایی و انتشار اطلاعات مربوط به سرزمین گرگان (جرجان- استرآباد) به شکل علمی که امیدوارم همچنان ادامه داشته باشد.»
رجایی سپس درباره اینکه بعد از گذشت ۱۰ سال از چاپ مجموعه، مسیر دانشنامه چگونه تا به امروز پیش رفته است، گفت: «بعد از انتشار مجموعه در سال ۱۳۹۵ شمسی، جلسات متعددی برای آن برگزار کردیم. از برگزاری نشست نقد و بررسی تا برپایی شب دانشنامه گلستان با حضور علی دهباشی که تجربه خوبی در اختیار ما گذاشت. در ادامه کارگروههای پنجگانهای را شکل دادیم؛ اما یکی از مشکلات عمده تدوین دانشنامه فقدان پژوهشگر و بیانگیزگی پژوهشگران است. کسانی که در حوزه دانشنامه فعالیت میکنند، جدا از تخصص در رشته خود و توانایی نوشتن، باید عشق به این کار را داشته باشند.»
رجایی ادامه داد: «از طرفی دیگر مقالههای منتشره در دانشنامهها بینرشتهای است. مثلاً وقتی میخواهیم درباره یک روستا مقاله بنویسیم، ضرورت دارد آن اقلیم را ازنظر تاریخی، جغرافیایی، جامعهشناسی و … بشناسیم و این بیانگر این است که دانشنامهنویس باید این قابلیت را داشته باشد. موسسه فرهنگی میرداماد همهچیز را مهیا کرده و همواره برای به سرانجام رساندن این پروژه آماده است، اما به خاطر مسائلی که عنوان کردم، اجرایی شدنش کمی دشوار شده است. در استان گلستان بالای هزار روستا داریم و یا حدوداً هزار شخصیت تاریخی متعلق به دوران معاصر را شناسایی کردهایم که مدخل نوشتن برای هرکدام از اینها جدا از مسائل گوناگون، اشراف کامل پژوهشگر را میطلبد.»
رحمتالله رجایی سپس درباره اینکه «آیا برای دیجیتال و آنلاین شدنش هم کاری شده و یا قصد تجدید چاپ دارند؟»، گفت: «با توجه به شرایط زمانه به نظر نمیرسد امکان چاپ مجدد میسر باشد اما در این سالها داشتههای دانشنامه را دیجیتالی کردیم. کافی است مخاطبان سری به سایت مؤسسه فرهنگی میرداماد و دانشنامه گلستان بزنند و مقالات را به سهولت دریافت کنند.»
وی در بخش پایانی سخنانش عنوان کرد: «با یک برآورد ساده اعلام میکنم که ما میبایست در مورد ۵ هزار مدخل بنویسیم و آنچه را تاکنون نوشتهایم فقط آغازی بوده است. از طرفی سالی که ما کار را شروع کردیم ابتدای دهه ۸۰ شمسی بود و با امروز بسیار متفاوت است. آن سالها اینترنت به شکل امروزی فراگیر نشده بود و یا خبری از هوش مصنوعی نبود. همچنین آن زمان با توجه به شکلگیری استان گلستان، افراد انگیزه بیشتری داشتند ولی اکنون وضعیت فرق کرده و در این میان اصلاً این سؤال مطرح است که با توجه به وجود هوش مصنوعی، آیا نیازی به نوشتن مقاله برای دانشنامه است؟! اما باز با اینحال جلساتی را با عنوان آشنایی با رویکردهای نوین دانشنامه گلستان، بهعنوان نمونه در آغاز اسفندماه سال گذشته برپا کردیم. مرحله جدید بهعنوان رویکردی نوین، بر دیجیتالسازی دادهها و تحول در شیوه گردآوری اطلاعات تأکید دارد و در این مدل، تولید محتوا فراتر از مقاله بوده و شامل قالبهای متنوعی چون صوت، تصویر و محتوای تعاملی است. همچنین هوش مصنوعی بهعنوان دستیار پژوهشی و ابزار شخصیسازی اطلاعات، نقش مهمی در این تحول دارد.



