علی شکویی؛ خادم بیادعا در گذر زمان و زندگی

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، سیویکمین جلد از مجموعه «مشاهیر کتابشناسی معاصر ایران» نوشته علی صادقزاده وایقان، به زندگی و فعالیتهای فرهنگی علی شکویی اختصاص یافته است. این مجموعه توسط خانه کتاب و ادبیات ایران منتشر شده است. دکتر علی شکویی تنها یک استاد دانشگاه نبود؛ او معمار صبور و خستگیناپذیر رشتهای است که امروزه به عنوان ستون فقرات نظام اطلاعرسانی ایران شناخته میشود. مسیری که از آموزگاری در تبریز آغاز شد و به دکتری دانشگاه استانبول انجامید. شکویی با ارادهای قوی، در زمانی که کتابداری در ایران جایگاه آکادمیک مستقلی نداشت، برای تأسیس این رشته در دانشگاههای اصفهان و تبریز تلاش کرد. او نه با بخشنامه، بلکه با حضور فعال و پیگیریهای مستمر، نسلهای متعددی از کتابداران و استادان امروزی را تربیت نمود. حضور او در دانشکده علوم تربیتی دانشگاه تبریز، نقطه عطفی بود که نه تنها ساختار آموزشی گروه کتابداری را تثبیت کرد، بلکه با نگاهی آیندهنگر، زمینهساز شکلگیری نخستین مقطع دکتری این رشته شد.
شکویی در سختترین شرایط جنگ تحمیلی، زمانی که همترازانش درگیر مسائل روزمره بودند، با ۷۰ نیروی انسانی تا صبح بیدار میماند تا چرخهای انتشارات دانشگاه تبریز برای فرمهای آمارگیری بیمارستانهای جنگی از حرکت نایستد. این روایت، داستان مردی است که کتاب را نه در ویترین، بلکه در میدان عمل جستوجو کرد و میراثی به وسعت دانش کتابداری ایران از خود به یادگار گذاشت؛ مردی که قلب خود را به شاگردانش هدیه کرد و تا آخرین نفس، پیگیر اعتلای این علم بود.
علی شکویی، سومین و آخرین فرزند محمد بیگزادهشکویی و زری صبا در دهم شهریور ۱۳۱۹ در خانوادهای مذهبی و در یکی از محلههای قدیمی تبریز به دنیا آمد. پدربزرگش از مهاجرانی بود که از شهر شکی جمهوری آذربایجان به تبریز آمده و با مادربزرگش که اصالتاً تبریزی بود، ازدواج کرده است. بنابراین انتخاب نام خانوادگی بیگزادهشکویی در ۱۳۰۴ که سال صدور شناسنامه برای همه افراد ایرانی بوده، بیمسمّی نیست. شکویی در ۱۳۴۱ جزو نفرات آماده به خدمت برای شرکت در اولین قرعهکشی انتخاب سربازان وظیفه در تبریز بود. او با ارائه تعهد پنج سال خدمت آموزگاری در وزارت فرهنگ، معاف گردید. با توجه به سابقه درخشان تحصیلی، برخلاف سایر فارغالتحصیلان دوره کالج که برای تدریس به روستاها اعزام میشدند، در تبریز مشغول به تدریس شد.
از ۱۷ مهر ۱۳۴۰، ضمن استخدام در وزارت فرهنگ و اشتغال به شغل معلمی، تصمیم به ادامه تحصیل گرفت. در سن ۲۱ سالگی (۱۳۴۰) وارد دانشگاه آذرآبادگان شد و در کلاسهای شبانه دوره سهساله رشته فلسفه و علوم تربیتی دانشکده ادبیات شرکت نمود و در خرداد ۱۳۴۳ با ارائه پایاننامه به درجه لیسانس نائل شد. شکویی، بعد از هفت سال معلمی (۱۳۴۰-۱۳۴۷)، با بررسی و فراهم کردن مدارک و مقدمات، در ۴ دسامبر ۱۹۷۰م. (۱۳ آذر ۱۳۴۹) با شماره دانشجویی ۱۰۸۲ در رشته کتابداری دانشکده ادبیات دانشگاه استانبول ثبتنام کرد و بعد از سه سال تحصیل و تحقیق، رساله خود را با عنوان «کتابداری و کتابخانهها در ایران» در حضور پنج تن از اساتید دانشکده ارائه نمود که با نمره خوب پذیرفته شد. مدرک ایشان در ۲۸ خرداد ۱۳۵۳ در شورای ارزشیابی مدارک تحصیلی خارجی وزارت علوم و آموزش عالی تصویب شد.
شکویی به زبانهای انگلیسی، ترکی استانبولی، فارسی و آذری تسلط کامل داشت. او در تشویق برادرش برای ادامه تحصیل در مقطع دکتری نقش داشت و از این طریق نیز بهصورت غیرمستقیم به عرصه آموزش عالی و پژوهش کشور خدمت کرده است. برخی از فعالیتهای آموزشی و مدیریتی شکویی به شرح زیر است: ۱. آموزگاری و دبیری در تبریز: شکویی بعد از طی مراحل جذب و استخدام از قبیل سلامت جسمانی و استشهادیه اخلاقی، از ۱۷ مهر ۱۳۴۰ با پایه یک آموزگاری و ماهی ۴۰۰۰ ریال حقوق به سمت آموزگاری دبستانهای تبریز منصوب و فعالیتش را با هفتهای ۲۸ ساعت تدریس آغاز کرد. ۲. دانشگاه اصفهان: شکویی بعد از اخذ دکترای کتابداری، زمینه را برای فعالیت و گسترش رشته کتابداری در دانشگاه اصفهان مساعد میبیند و آمادگی خود را برای دایر نمودن این رشته در ۶ شهریور ۱۳۵۳ بهاستحضار قاسم محمدی، رئیس دانشگاه اصفهان اعلام میکند و متعهد میشود تا تأسیس رشته کتابداری، دروس کتابداری را در رشتههای علوم تربیتی تدریس نماید.
۳. دانشگاه تبریز: بعد از تصویب انتقال در گروه کتابداری دانشکده علوم تربیتی توسط میرحمید هاشمی و رحیم فرحیشاهگلی، از ۲۹ مهر ۱۳۵۴ بهعنوان مربی کتابداری پایه یک، از رئیس دانشگاه آذرآبادگان ابلاغ میگیرد. با حضور شکویی، پروفسور مانگالا که آخرین و تنها استاد خارجی این دانشگاه بود، توسط ایشان بدرقه و تبریز را ترک میکند. تبدیل وضعیت ایشان به استادیاری در ۲۶ خرداد ۱۳۵۸ توسط خبرگان خارج از گروه (مهدی روشنضمیر و حسن قاضیطباطبایی) تأیید میشود، اما چون گروه آموزشی کتابداری دانشگاه مستقل نبود با مشکل مواجه میشود. برای حل مشکل، رئیس دانشگاه دستور تشکیل گروه آموزشی کتابداری را میدهد: در ۷ فروردین ۱۳۵۹ با حضور استادیاران: حسین روا، علی زافری، محمدباقر مقیمیآذر، غلامحسین تسبیحی و رحیم شاهگلی، سرپرست گروه کتابداری و معاون دانشکده علوم تربیتی؛ و کمیته انتصابات و ترفیعات دانشکده، در ۹ فروردین ۱۳۵۹ با حضور دانشیاران: حسن مینائیفر، سیدعلی محدّثاردبیلی، حبیباله ربّانی و استادیار محمدباقر مقیمیآذر، ارتقاء شکویی از پایه ۵ مربی به پایه یک استادیاری تماموقت دانشکده علوم تربیتی دانشگاه تبریز، از ۹ فروردین ۱۳۵۹ توسط رئیس دانشگاه ابلاغ میشود.
در انقلاب فرهنگی (۱۳۵۹- ۱۳۶۲) شکویی از طرف رئیس دانشگاه بهعنوان استادیار تماموقت کمیته علوم انسانی و رئیس اداره انتشارات فعالیت میکرد. شکویی، علاوه بر فعالیت آموزشی در گروه کتابداری، و مأموریتهای متعدد علمی و اداری محوله از طرف دانشگاه، مسئولیتهایی نیز به شرح زیر عهدهدار بود: ۱. سرپرست فنی و مشاور کتابخانه دانشکده کشاورزی، از ۱۳۵۵ ۲. رئیس مرکز علوم تربیتی دورههای شبانه دانشگاه آذرآبادگان، از ۱۳۵۶ ۳. مسئول کمیته روابط عمومی شورای کتابخانه دانشگاه، از ۱۳۵۹ ۴. مدیریت اداره انتشارات دانشگاه تبریز، از دی ۱۳۶۰ الی اسفند ۱۳۶۵. یکی از خدمات ماندگار شکویی در این دوران، توسعه و تجهیز انتشارات و چاپخانه دانشگاه تبریز بوده است.
شکویی، درباره فعالیتش در اداره انتشارات در زمان جنگ تحمیلی نقل میکند: «در آن دوره، دانشگاههای علوم پزشکی و دانشگاه تبریز در ساختار واحدی اداره میشد. همزمان با بحبوحه جنگ، کار ما بسیار دشوار بود. ما وظیفه تأمین فرمها، پرونده و سایر اسناد لازم از جمله کارت خون، کارت غذا، کارت معاینه را برای ۷ بیمارستانی که در تبریز مشغول درمان مجروحان جنگی بودند بر عهده داشتیم و این علاوه بر پشتیبانی از دانشگاههای تابعه چون مراغه و سایر نهادها و ادارات وابسته به دانشگاه تبریز بود. ما در آن دوره یکتنه این وظیفه را بهعهده گرفته بودیم. یادم است که روزی خبر رسید که فرمهای آمارگیری دانشگاه مراغه بهاتمام رسیده است. ما آن شب را با ۷۰ پرسنل در دانشگاه ماندیم و تا صبح منابع آنها را تهیه و به ایشان ارسال کردیم».
شکویی در ۶ اسفند ۱۳۶۵ با ارسال نامهای به حجتالاسلام احمد غروی، رئیس جهاد دانشگاهی و حسین سیفلو، رئیس دانشگاه، بهدلیل عدم همکاری بعضی از مسئولین استعفا داده است. دانشگاه تهران: انتقال شکویی با درخواست حسین فروتن، رئیس دانشگاه تهران، و موافقت محمد فرهادی، وزیر فرهنگ و آموزش عالی اجرایی میشود. شکویی در طول ۲۰ سال همکاری با دانشگاه تهران، دروس: شیوههای مطالعه، حفاظت و نگهداری، سازماندهی مواد (۱ و ۲)، آشنایی با صنعت چاپ و نشر، مواد و خدمات کتابخانهای برای کودکان (کارشناسی)، نشریات ادواری، مبانی کتابداری، و مجموعهسازی (کارشناسیارشد)، کتابداری و اطلاعرسانی تطبیقی (دکتری) را تدریس کرده است.
شکویی ضمن فعالیت آموزشی در دانشگاه تهران، در راستای گسترش علم کتابداری و اطلاعرسانی با دانشگاههای متعدد بهعنوان مؤسس و مدیر گروه کتابداری و اطلاعرسانی همکاری و خدمات ماندگار و کمنظیری را در تاریخچه و کارنامه درخشان این علم به یادگار گذاشته است. ویژگیهای اخلاقی، علمی و مدیریتی استاد شکویی از شخصیت و ویژگیهای اخلاقی، علمی و مدیریتی خاص و برجستهای برخوردار بود، که برخی از آنها به شرح زیر است: عشق به والدین: خانواده سهنفره شکویی به والدین خویش عشق وصفناپذیری داشتند. دکتر مصطفی مؤمنی نقل میکند: «در روزی که برای همدردی با او [حسین شکویی]، پس از درگذشت مادر گرامیاش به منزل او رفته بودم، عنوان میکردند: در منزل دو اشکوبهای تبریز شبها تا دیروقت سرگرم ترجمه و تدوین جزوه برای دانشجویان بودم، مادر و خاله و همشیره در اتاق طبقه پایین گل میگفتند و گل میشنیدند و من بیآنها مشغول کارهای علمی بودم. اکنون حاضرم همه آنها را که بهدست آوردهام بدهم و لحظهای در نزد آنها باشم».
استادی از تبار مردان اخلاق و معرفت: دکتر شعبانی، درباره چرایی دوستداشتن شکویی و محترم شمردن ایشان میگوید: «[۱] سختکوشی و تلاش، که مایهای از تبلور مردان ایرانزمین است، بهقسمی که در روز و روزگار پرملال آن دوره، ساعتها کار را پیشه میکرد و از اتاقی به اتاقی و از ساختمانی به ساختمانی بهدنبال کار دانشجو و برنامهریزیهای درسی بود، بهنحوی که همواره در مقابل وی، ما دانشجویان خجالتزده بودیم. [۲] وسعت نظر و توجه به دانشجو، که ناشی از علاقۀ وی به پیشرفت جوانان برای آموزش متعالی و تعلیم و تربیت همگانی بود، چنانچه بسیاری از دانشجویان را به کسوت استادی در آورد و همواره مهر بیکران خود را نصیب آنها میکرد، … [۳] در واپسین کلام، شکویی مردی از تبار معرفت روزگاران بود که برخی سعی کردند با تن و سلامتی وی بازی کنند، اما وی تن را بهسخره گرفت و قلب خود را در مشتهایش به شاگردان خود هدیه کرد».
مثبتاندیش بود: شوقپور بیان میکند: «فکر مثبت ایشان نسبت به همه، حتی برای کسانی که حرمت ایشان را بجا نیاورده و قدر زحمات ایشان را نادیده گرفتند، برای همه اظهر من الشمس است. بودند کسانی که خواسته یا ناخواسته موجب دلآزردگی استاد شدند. هر وقت صحبت از آنان میشود، با گشادهدلی و خوشرویی میفرمایند: عیبی ندارد من کارهایی که انجام دادهام، به خاطر خدا و خلق خدا بوده است».
حیات کتابشناسانه عشق و علاقۀ شکویی به کتاب و کتابخانه از دوران کودکی شکل گرفته بود، زیرا رشد و نمو او در خانوادۀ کتابدوست و متعهد بود. او علاوه بر اینکه از دوران کودکی و نوجوانی نسبت به خرید و تشکیل کتابخانۀ شخصی اهتمام داشت، در طول تحصیل در دبیرستان فردوسی، سرپرستی و اداره کتابخانۀ مدرسه را نیز بهعهده داشت. با ورود به مرحله تدریس و تعلیم در یکی از محلههای فقرنشین تبریز با مشکلات مالی این کودکان در خرید کتاب مواجه شد. با خرید کتابهای درسی سعی کرد پارهای از مشکلات این دانشآموزان را حل کند. همچنین کتابخانههای مدارس را مناسبترین محیط برای توسعه و ترویج مطالعه میدانست.



