انسجام داخلی؛ کلید امنیت ملی

“`html
به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد؛ نشست رونمایی و نقد و بررسی سه کتاب جدید تألیف محمد جواد ظریف، وزیر اسبق امور خارجه ایران، ظهر امروز، شنبه ۱۸ مهرماه در تالار حنانه دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران برگزار گردید. این نشست که به همت انجمن علوم سیاسی ایران برگزار شده بود، با استقبال چشمگیر علاقهمندان، دانشجویان و پژوهشگران حوزه علوم سیاسی و روابط بینالملل همراه بود و در آن محمد جواد ظریف، سیدمحمدکاظم سجادپور، استاد روابط بینالملل و حسین سلیمی، رئیس انجمن علوم سیاسی و استاد علوم سیاسی و روابط بینالملل به ایراد سخنرانی پرداختند.
کتابهای مورد بحث شامل: «جهان پیش رو»، «دیپلماسی ایرانی در جهان پساقطبی» و «چالش شناخت و ادراک در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران» میباشند. کتاب «جهان پیش رو؛ گفتارهایی پیرامون نظام جهانی» با گردآوری و ویراستاری علمی ظریف از سوی مؤسسه اطلاعات منتشر شده است. برخی از نویسندگان مقالات این کتاب عبارتند از: حمیرا مشیرزاده، جلال دهقانی فیروزآبادی، آرش رئیسینژاد، روحالامین سعیدی، دیاکو حسینی و محمدکاظم سجادپور. فصل «نظم جهانی پساقطبی» به قلم محمد جواد ظریف و ساسان کریمی نوشته شده و سخن پایانی کتاب با عنوان «تأمین امنیت ملی در جهان پساقطبی» به همکاری ظریف، محمد فاضلی و کریمی نگاشته شده است.
کتاب «دیپلماسی ایرانی در جهان پساقطبی» به عنوان یک منبع درسی دانشگاهی تنظیم شده و شامل شش فصل و ۳۳۴ صفحه است. موضوعات فصلها شامل چارچوب نظری سیاست خارجی، جهان پساقطبی، انواع و شیوههای دیپلماسی، کنشگران سیاست خارجی، همسایگان و جنوب جهانی و رابطه ایران با قدرتهای بزرگ میباشد. کتاب «چالش شناخت و ادراک در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران» تألیف مشترک ظریف و ساسان کریمی است و از سوی انتشارات دانشگاه تهران منتشر شده است.
محمد کاظم سجادپور در این نشست اظهار داشت: دنیای دیپلماسی و دنیای آکادمی از نظر منطق، فرهنگ و رفتار تفاوتهای اساسی دارند. دنیای آکادمی در پی تولید دانش و فهم علمی است، در حالی که دنیای دیپلماسی بر پیشبرد منافع یک نظام سیاسی متمرکز است. البته فعالیت دیپلماتیک به شناخت علمی نیاز دارد؛ زیرا بدون آن نمیتوان منافع کشور را بهدرستی پیش برد. وی افزود: افرادی که توانستهاند این دو حوزه را به هم پیوند دهند، چندان زیاد نیستند. در زبان انگلیسی به این افراد Scholar-Diplomat گفته میشود؛ یعنی کسانی که هم دانشمند و هم دیپلمات هستند.
سجادپور ادامه داد: در تاریخ وزارت امور خارجه ایران، که بیش از دو قرن قدمت دارد، با تعدادی از دیپلماتهای دانشور روبرو هستیم، اما این افراد در اقلیت هستند. بسیاری از دیپلماتها تحصیلات دانشگاهی دارند، اما پیوند زدن این دو حوزه و درک ارتباط میان آنها، موضوعی اساسی است. به نظر من، کتابهای آقای دکتر ظریف توانستهاند این دو دنیا را به یکدیگر پیوند دهند. از یک سو، با چارچوبهای آکادمیک و نظری مواجه هستیم و از سوی دیگر، تجربهها و واقعیتهای دیپلماتیک در این آثار مورد توجه قرار گرفتهاند.
سجادپور در ادامه افزود: دیپلماسی، بهعنوان یکی از کهنترین نهادهای زندگی بشر، از آغاز شکلگیری جوامع انسانی وجود داشته و همچنان نیز وجود خواهد داشت. با این حال، در شرایط کنونی، در نقاط مختلف جهان، از جمله ایالات متحده، شاهد شکلگیری نوعی دیپلماسیستیزی هستیم که از سوی برخی افراد و جریانهای مخالف دیپلماسی دنبال میشود. از این منظر، پیوند میان دانش آکادمیک و تجربه دیپلماتیک که در کتابهای ظریف برجسته است، اهمیت ویژهای دارد.
وی گفت: به نظر من، بنیادهای اصلی اندیشه آقای دکتر ظریف را میتوان در سه مفهوم کلیدی خلاصه کرد: ادراک، اعتمادبهنفس و اقدام. مفهوم نخست، ادراک است که در آثار آقای دکتر ظریف نیز اهمیت ویژهای دارد. ادراک یعنی ما خودمان را چگونه میبینیم، دیگران را چگونه ارزیابی میکنیم و تحولات پیرامونی را چگونه میفهمیم. هرچه این نگاه فنیتر و دقیقتر باشد، امکان شناخت واقعیت نیز افزایش مییابد. من در کلاسهایم در دانشگاه، برای توضیح این مسئله میگویم که بحث بر سر دو واژه با حرف «F» آغاز میشود: Fiction و Fact. گاهی ما جهان را آنگونه که تصور میکنیم، میبینیم؛ اما مسئله اساسی این است که واقعیت چیست. بنابراین، درک واقعیت اهمیت بنیادینی دارد. به نظر من، تلاشهای چند دههای آقای دکتر ظریف را میتوان کوششی برای دستیابی به ادراکی دقیقتر از واقعیت، از خود، از جهان و از جایگاه و هویت ایران دانست.
وی مفهوم دوم را اعتمادبهنفس خواند و گفت: اعتمادبهنفس در هر عرصهای اهمیت دارد و میتوان از انواع مختلف آن، از جمله اعتمادبهنفس فردی و ملی، سخن گفت. افراد در فعالیتهای خود به اعتمادبهنفس نیاز دارند و ملتها نیز از این قاعده مستثنا نیستند. به نظر من، یکی از مفاهیم کلیدی در مجموعه سخنان و نوشتههای آقای دکتر ظریف، تأکید بر نوعی اعتمادبهنفس ملی است که اهمیت ویژهای دارد.
سجادپور در ادامه گفت: اما ادراک و اعتمادبهنفس بهتنهایی کافی نیستند؛ مفهوم سوم، اقدام است. ما باید بر مبنای ادراک دقیق از واقعیت و برخورداری از اعتمادبهنفس، دست به اقدام بزنیم. البته اقدام در بسیاری از موارد به شجاعت و گذشتن از برخی ملاحظات نیاز دارد؛ حتی ملاحظاتی که ممکن است خودمان برای خود ایجاد کرده باشیم. در نهایت، باید بر اساس شناختی که به دست آوردهایم، تصمیم بگیریم و عمل کنیم. این کار به شجاعت نیاز دارد. به نظر من، آقای دکتر ظریف در کتابهای خود به اقداماتی نیز اشاره میکنند که انجام آنها آسان نبوده و با فشارها و دشواریهای قابلتوجهی همراه بوده است؛ با این حال، باید انجام میشده است.
وی در پایان گفت: در کتابها و در مجموعه رفتارها و منظومه فکری و عملی آقای ظریف جهتگیری بسیار روشنی وجود دارد؛ آن هم در یک کلمه: منفعت ایران. در نهایت، هدف از همه این برداشتها، کتابها، کلاسها و بحثها چیست؟ اینکه کشور ما پیشرفت کند و منافع ایران تأمین شود. من دیدهام که در برخی موارد ایشان اشاره کردهاند که فلان اقدام به نفع ایران نبوده است و این مهم است. مسئله این است که ممکن است کتابهای بسیاری درباره مباحث شیک بینالمللی، نظریههای جدید و موضوعات تازه بنویسیم، اما این مباحث هیچ ارتباطی با منافع ایران نداشته باشند. در حالی که ارتباط با منافع ایران بسیار حائز اهمیت است.
حسین سلیمی دیگر سخنران این نشست در ابتدای صحبت خود گفت: به نظر من، گفتمان یا نظام معناییای که آقای دکتر ظریف در آثار خود مطرح میکند، در برابر نظام معناییای قرار دارد که دستگاه کنونی سیاست خارجی آمریکا، بهویژه شخص وزیر امور خارجه این کشور، در حال صورتبندی آن است. این دو گفتمان از مبانی نظری متفاوتی برخوردارند و در بسیاری از زمینهها در تقابل با یکدیگر قرار میگیرند.
وی گفت: در عرصه بینالمللی، گفتمانها و کنشهای گفتاری بر یکدیگر تأثیر میگذارند و بخشی از هویت هر گفتمان در نسبت با پادگفتمان یا گفتمان متعارض با آن شکل میگیرد. از این منظر، گفتار آقای دکتر ظریف را میتوان بازتابدهنده نوعی هویتیابی جدید ایران در نظام بینالمللیِ در حال تحول دانست؛ هویتی که در برابر برخی برداشتهای مسلط در سیاست خارجی آمریکا قرار میگیرد.
سلیمی تاکید کرد: برای بررسی این تقابل، میتوان به چند مؤلفه اصلی در گفتمان وزیر امور خارجه آمریکا اشاره کرد. من پیش از این جلسه تلاش کردم تحلیل محتوایی اجمالی از اظهارات او داشته باشم. یکی از مؤلفههای اصلی این گفتمان، تبیین جهان امروز بر مبنای یک تضاد بنیادین و آخرالزمانی است؛ تضادی که در نهایت به جنگی فراگیر منتهی میشود و در یک سوی آن، اندیشه سیاسی شیعه مبتنی بر مهدویت قرار میگیرد. او در سخنرانیهای خود بارها به این موضوع اشاره کرده است.
وی افزود: به اعتقاد من، اظهارات او نشان میدهد که درک دقیقی از مفهوم مهدویت، اندیشه شیعی و معنای آخرالزمان در سنت اسلامی ندارد. در اندیشه اسلامی، بهویژه در برداشت شیعی از آخرالزمان، موضوع را نمیتوان صرفاً به جنگ نهایی و رویارویی فراگیر فروکاست؛ بلکه مؤلفههایی مانند تکامل عقلانی بشر نیز در این زمینه اهمیت دارند. بنابراین، تقلیل این اندیشه به یک جنگ نهایی، تصویری ناقص از مبانی فکری آن ارائه میدهد.
این استاد دانشگاه علامه طباطبایی در بخش دیگری از سخنان خود گفت: مؤلفه دیگر این گفتمان، که در سخنرانی اخیر وزیر امور خارجه آمریکا در یونان نیز بازتاب یافته، بازتولید روایت جنگ تمدنی است؛ گویی از گذشتههای دور، جنگی تمدنی میان ایرانیان و یونانیان وجود داشته که بعدها به تقابل ایران با تمدن غرب تبدیل شده و تا امروز ادامه یافته است. وی گفت: به نظر من، این روایت از نظر تاریخی با اشکالات جدی مواجه است. نمیتوان پیوند تمدن یونانی با تمدن غربی را به شکلی ساده و خطی تعریف کرد و در عین حال، ارتباطات تاریخی و فکری میان تمدنهای ایرانی، یونانی و اسلامی را نادیده گرفت.
همچنین، نمیتوان تمدن یونانی را صرفاً در چارچوب تمدن اروپای غربی تعریف کرد و پیوندهای آن را با سنتهای فکری دیگر نادیده گرفت. سلیمی در ادامه گفت: در انتقال و حفظ میراث اندیشه یونانی، تمدن اسلامی و دانشمندان ایرانی نقش مهمی داشتهاند. این پرسش مطرح است که اگر فرایند انتقال، ترجمه و نگهداری میراث فکری یونان از طریق تمدن اسلامی صورت نمیگرفت، اروپاییان چگونه و تا چه اندازه به این میراث دسترسی پیدا میکردند. این موضوع نشان میدهد که تاریخ تمدنها را نمیتوان صرفاً در قالب تقابلهای دوجانبه و روایتهای خطی توضیح داد.
از سوی دیگر، در روایتهایی که از تقابل تاریخی ایرانیان و یونانیان ارائه میشود، گاهی برخی رویدادهای تاریخی ویرانگر نادیده گرفته میشوند؛ رویدادهایی که برای فهم دقیقتر مناسبات قدرت و جنگ میان طرفین اهمیت دارند. نمیتوان با نادیده گرفتن این پیچیدگیها، روایتی یکسویه از تاریخ ارائه کرد و آن را مبنای داوری درباره ماهیت تهاجمی ایرانیان قرار داد. چنین روایتی به بررسی دقیقتر تاریخی نیاز دارد.
وی گفت: برای درک بهتر تحولات کنونی، باید میان دو مفهوم نظم بینالمللی و نظام بینالملل تمایز قائل شویم. استادان برجسته روابط بینالملل که در کتاب «جهان پیشرو» مقاله دارند، در مقاله دوم بر تفاوت این دو مفهوم تأکید میکنند. نظم بینالمللی به قواعد و هنجارهای حاکم بر رفتار دولتها در یک دوره مشخص اشاره دارد؛ قواعدی مانند اصل عدم مداخله و احترام به حاکمیت دولتها. هنگامی که گفته میشود آمریکا در حال تضعیف قواعد نظمی است که خود نقش مهمی در شکلگیری آن داشته، منظور این است که این کشور همان قواعد و هنجارهایی را زیر پا میگذارد که پیشتر در ایجاد و تثبیت آنها نقش داشته است.
در مقابل، نظام بینالملل به چگونگی توزیع قدرت و مناسبات میان قدرتهای جهانی اشاره دارد. بنابراین، نظم و نظام بینالملل دو مفهوم متفاوتاند و نباید آنها را یکسان در نظر گرفت. سلیمی با اشاره به این که آنچه امروز شاهد آن هستیم، دگرگونی همزمان این دو است، گفت: از یک سو، قواعد و هنجارهای نظم بینالمللی در پی رویکرد دولت کنونی آمریکا با تضعیف جدی مواجه شدهاند و از سوی دیگر، توزیع قدرت در نظام بینالملل در حال تغییر است. قدرتهای مهم جهان امروز لزوماً قدرتهای غربی نیستند و برخی قدرتهای سنتی غرب، حتی شماری از کشورهای اروپایی، جایگاه پیشین خود را در نظام بینالملل از دست دادهاند.
“`



