خلیجفارس: نماد زیبایی و پیوند فرهنگی ایران

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، همایش ملی “جهان ایرانی: خلیجفارس و دریای عمان (مُکران)” در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی برگزار گردید. در این همایش، امیری طهرانی، رئیس پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، اظهار داشت: در این فرصتی که به من داده شده، قصد سخنرانی ندارم زیرا نه زبانشناس هستم و نه باستانشناس و مورخ. بنابراین، تنها به بیان یک نکته و یک خبر بسنده میکنم. عنوان همایش “جهان ایرانی” عنوانی بسیار معنادار و پرمحتوا است؛ فرهیختگان و اندیشمندان در این همایش به بررسی تاریخ، فرهنگ و پیشینه تمدنی خلیج فارس و دریای مکران خواهند پرداخت و جزئیات فرهنگ و تمدن ایرانی را با استناد به اسناد تاریخی و باستانشناسی مورد بررسی قرار خواهند داد. بدون شک، آثار باستانی و اسناد تاریخی که سخنرانان به آنها استناد خواهند کرد، نمایانگر روح فرهنگ و اندیشه ایرانی است که در پیشینه تمدنی این سرزمین، به ویژه در خلیج فارس و دریای عمان، جلوهگر شده است؛ فرهنگی که از ایران باستان تا به امروز تداوم یافته و پیوستگی جهان ایرانی را تضمین کرده است.
سخن از کدام جهان ایرانی است؟ جهان ایرانی، همانطور که حکیم ابوالقاسم فردوسی آن را تبیین میکند، بر اصول گرانسنگ خردورزی، دادورزی و مهرورزی استوار است. اصول جهان ایرانی، اصول فرزانگی و خردمندی است که فراتر از تمایزات دینی و نژادی بوده و به صلح و همزیستی عادلانه دعوت میکند. امیری طهرانی ادامه داد: ایرانیان با بهرهمندی از چنین فرهنگ و اندیشهای، با آغوش باز دعوت اسلام را پذیرفتند، زیرا آموزههای اسلامی را آرمانهای فرهنگی و ارزشی خود میدانستند. جایگاه عقل، عدالت و احسان به همنوعان در معارف اسلام، به ویژه در مذهب تشیع، موجب تداوم و پیوستگی فرهنگ و تمدن ایرانی در دوران اسلامی و همزیستی و همبستگی ایرانیان با امت اسلامی شد. خردورزی، دادورزی و مهرورزی فرهنگ ایرانی نه تنها زمینهساز سازگاری و درهمآمیختگی فرهنگ ایرانی با آموزههای اسلامی شد، بلکه مهر تأیید اسلام را بر برخی از عناصر فرهنگ ایرانی مانند نوروز نهاد.
رئیس پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی بیان کرد: این پیوستگی و همبستگی فرهنگ و تمدن ایرانی و آموزههای اسلامی همچنان استوار و پایدار است. اوج همبستگی ایران اسلامی را در مقاومت دلیرانه مردم، دولت و نظامیان شجاع این سرزمین در برابر یورش تجاوزگران آمریکا و اسرائیل در طول جنگهای ۱۲ روزه و ۴۰ روزه، همچنان شاهد هستیم. پشتوانه فرهنگی و تمدنی ایران در کارزار مقاومت اسلامی در برابر نظام سلطه نقش تعیینکنندهای ایفا کرد، بهگونهای که رهبر شهید به سر دادن «سرود ایران» سفارش فرمود. گرامیداشت عقل و خرد، داد و عدالت و مهر و احسان در سپهر جهان ایرانی، رمز استواری و پایداری ایران اسلامی است.
امیری طهرانی با اشاره به انتشار “دانشنامه خلیجفارس” گفت: مایلم خبر مژده انتشار “دانشنامه خلیجفارس” را به تمامی هموطنان عزیز و ایراندوستان اعلام کنم. این دانشنامه که به همت پژوهشکده دانشنامهنگاری و با همکاری گروه بزرگی از دانشمندان و فرهیختگان تهیه شده است، انشاءالله در آیندهای نزدیک و به احتمال قوی بهمناسبت هفته پژوهش منتشر خواهد شد. در اینجا از تمامی اعضای پژوهشکده دانشنامهنگاری و نویسندگان گرامی که در تهیه دانشنامه خلیج فارس همکاری داشتهاند، قدردانی و سپاسگزاری میکنم. وی در پایان سخنانش افزود: مایل بودم گزیدهای از مقدمه این دانشنامه را برای شما عزیزان بخوانم، اما برای صرفهجویی در زمان از آن صرفنظر میکنم. از دستاندرکاران همایش که این فرصت را به من دادند و همچنین از شما بزرگواران که وقت خود را در اختیار من گذاشتید، بسیار سپاسگزارم. تندرست و پایدار باشید.
بخشی از مقدمه “دانشنامه خلیج فارس” متن زیر برگرفته از مقدمه “دانشنامه خلیج فارس” به قلم جناب استاد منوچهر اکبری با اندک تغییرات است. جایگاه بسیار استثنایی خلیج فارس، نقش و ابعاد گوناگون آن و به ویژه برخی نگاههای نامحرم از سوی کشورهای حاشیه خلیج فارس و استکبار جهانی، به خصوص ایالات متحده آمریکا، مبنی بر تغییر تاریخ دیرپای منطقه و تلاش برای تغییر نام خلیج فارس در سالهای اخیر، پژوهشکده دانشنامهنگاری فعلی و بنیاد دانشنامهنگاری سابق را بر آن داشت که تاریخچه، تمدن، فرهنگ و جایگاه خلیج فارس را موضوع دانشنامه مستقلی قرار دهد. در سالها و قرون گذشته، با وجود اینکه برخی از قدرتها و کشورها برای مدتی منطقهای را محل استقرار نیروهای خود قرار میدادند، اما هرگز به فکر مصادره یا تغییر نام منطقه، جزیره، خلیج و ناحیهای به نفع قوم و کشور دیگری نبودند. اگر کشوری بیگانه و قدرتی خارجی صدها سال بر فلان خلیج یا ناحیه یا سواحل و یا حتی کشوری سلطه نظامی-اقتصادی و حتی فرهنگی، مدیریتی و حکومتی داشتند، در صدد بر نمیآمدند که هویت تاریخی و جغرافیایی آن را تغییر دهند. به عنوان مثال، خلیج مکزیک یا بسفر را به نام دیگری تغییر نمیدادند. حتی تاریخ دردناک سیطره بیگانگان بر برخی از نواحی ایران، چنین تفکر شیطانی را نشان نمیدهد که حضور انگلیسیها و پرتغالیها در سواحل جنوب ایران همراه با تغییر نام خلیج فارس به نفع کشورهای همجوار آن باشد. خلیج فارس در تمامی مکاتبات و اسناد سالهایی که ایران تحت نفوذ قدرتهای انگلیس، روس و سپس آمریکا قرار داشت، همواره خلیج فارس بوده است. با توجه به وجود تاریخی طولانی و درازدامن برای خلیج فارس، مدارک، اسناد، نقشهها و حتی آثار باستانی و تاریخی مبنی بر اصالت نام خلیج فارس به قدری قوی، معتبر، فراوان، چشمگیر و مستند است که حتی عوامل استعمار جهانی به آن اذعان دارند. نام فارسی تنگه سوق الجیشی هرمز که به دلیل تأثیر شگرف آن بر اقتصاد جهانی، امروزه بر سر زبان مردم و رسانههای جهان است، گواهی آشکار بر هویت ایرانی خلیج فارس است. جاشوان، ملوانان، دریانوردان و بسیاری از شهیدان سرافراز ایران اسلامی از خلیج فارس، حکایتها و روایتها دارند. به ویژه در سالهای بشکوه دفاع مقدس در جنگ تحمیلی هشتساله و همچنین جنگهای دوازدهروزه و چهلروزه آمریکا و اسرائیل تجاوزگر، سواحل خلیج فارس مورد یورش و تجاوز قرار گرفت، لیکن مقاومت بینظیر جوانان، قهرمانان و فرماندهان دلیر و شجاع این سرزمین، همواره، از دلیران تنگستان تا مدافعان تنگه هرمز، برگ زرینی بر تارک تاریخ مقاومت ایران عزیز و سرافراز است.
سیروس نصرالهزاده، رئیس پژوهشکده زبانشناسی، در آغاز این همایش گفت: در منابع ایرانی کهنترین اشارهای که نام دریای پارس ذکر شده، کتیبه کانال سوئز داریوش یکم هخامنشی است. عبارت “دریایی که از پارس میآید” دربردارنده چنین اشارهای است. همین اشاره مبنایی شده که نویسندگان یونانی مانند هکاتوم ملطی، که همزمان با داریوش بود، نام خلیج فارس را ذکر کند: Persikos koplos؛ جمله آمده در کتیبه داریوش، از نظر نحو آغاز و مبدا آن پارس است که به مصر منتهی میشود و به نوعی اشاره دارد به قلمرو ایران و جهان دریایی وابسته به شاهنشاهی ایران از منظر قدرت یک فرمانروایی ایرانی. وی افزود: منبع دیگر دوره اسکندر برای دریای/ خلیج فارس، سفرنامه دریایی نئارخوس، دریاسالار و فرمانده اسکندر، است که به خلیج فارس آمده و تا شوش رفته است. او هم نام Persikos Koplos را ذکر کرده است. نامگذاریها بر اساس قدرت و مشهور بودن جغرافیا و نشر این اطلاعات است. داریوش یکم بزرگترین فرمانروا و شهریار زمان خودش بود و هخامنشیان قدرتمندترین حکومت جهان آن روزگار بودند که باعث تثبیت نام خلیج فارس شدند و آن هم از راه گسترش و نشر آن که یکی از کتیبهها باشد.
محمدابراهیم زارعی، رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، در ادامه با اشاره به غنی بودن فرهنگ ایرانی گفت: درباره فرهنگ ایران باستانشناسان علاقهمند غیرایرانی به پژوهش میپرداختند و متاسفانه امروزه ارتباطات علمی خود را قطع کردهایم و کرسیهای ایرانشناسی در جهان تعطیل شده است. هلن کنتور، باستانشناس علاقهمند به ایران، در برابر تخریب محوطههای باستانی خوزستان ایستاد که نشان میدهد چه علاقهمندانی به ایران داشتیم و باید بتوانیم از توان باستانشناسان خارجی استفاده کنیم.
شاهین آریامنش، دبیر علمی همایش “جهان ایرانی: خلیجفارس و دریای عمان (مکران)” درباره همایش گفت: جهان ایرانی بدون خلیجفارس و دریای مکران جهانی بیمعنی است. خلیجفارس و دریای مکران، از دیرباز نقش پررنگی در تاریخ پر فراز و فرود ایران داشته است و مردمان این سرزمین از کهنروزگار تا امروز همواره دل و دین به این آبهای پهناور سپردهاند و از کرانهها و بندرها و جزیرههایش همچون خمیر و گواتر، خارگ و خارگو، سیراف و سیری و تمب بزرگ و کوچک و ابوموسی و جاهای دیگر با سرزمینهای آن سوی دریا همچون زنگبار و چین و ماچین و هندوستان در پیوند و دادوستد فرهنگی و اقتصادی بودهاند. اگرچه پژوهشهای متعددی درباره خلیجفارس و دریای مکران و تنگه هرمز انجام شده است، اما آنچه این دو دریا و کرانههایش دارند، بهخوبی شناخته نشده و به جهانیان معرفی نشده است. روشن است اهمیت آبهای جنوب ایران فقط در خلیجفارس نیست، بلکه دریای مکران نیز همچون خلیجفارس گسترنده فرهنگ و تمدن ایرانی در آنسوی دریاهاست. منطقهای که هرچه بیشتر میگذرد، بیشتر به اهمیت راهبردی آن پی میبریم. او در پایان سخنانش گفت: با توجه به اهمیت این آبها، به انجام پژوهشهای بیشتر درباره این دو دریا و سرزمینهای پیرامونش نیازمندیم. بهرهگیری از اسناد کشورهای رخنه کرده در این آبها همچون پرتغال و انگلستان بسیار راهگشا خواهد بود. افزونبراین، پژوهشها و کاوشهای بیشتر باستانشناسی در سطح جهانی در این منطقه بسیار مهم جلوه میکند تا با بهرهگیری از یافتههای تازه باستانشناختی، پرتوهای بیشتری بر فرهنگ و تمدن این منطقه از ایران افکنده شود.
یعقوب محمدیفر در سخنرانی خود با عنوان “نقش منابع دریایی خلیجفارس در شکلگیری اقتصاد و فرهنگ غذایی” گفت: خلیجفارس بهعنوان محور ارتباطی کلیدی، نقشی تعیینکننده در تاریخ و فرهنگ ایران ایفا کرده است. اقتصاد ساحلی خلیجفارس بر پایه نظامی ترکیبی و هوشمندانه از صید، استحصال، فرآوری و تجارت منابع متنوع دریایی استوار بود. این منابع، علاوهبر محصولات مستقیم نظیر ماهی، میگو، صدف خوراکی و مروارید، شامل کالاهای باارزشی همچون خاکهای ساحلی، نمک دریایی، عنبر، روغن ماهی و محصولات فرآوری شدهای مانند سس ماهی نیز میشد که هم نیازهای معیشتی جوامع محلی را تأمین میکرد و هم بهعنوان کالاهای تجاری در شبکههای بازرگانی محلی و فرامنطقهای جریان مییافت. این فعالیتهای اقتصادی نهتنها رونق شهرها و بنادر تاریخی مانند سیراف را موجب شد، بلکه بهطور مستقیم بر شکلگیری یک هویت غذایی متمایز ساحلی تأثیر نهاد. این هویت در فناوریهای خاص نگهداری و آمادهسازی غذا نظیر خشک کردن، تخمیر و نمکسود کردن، ذائقههای محلی پایدار و بازتاب گسترده در فولکلور، ادبیات شفاهی و آیینهای مردمی تجلی یافته است.
مرتضی حصاری درباره محوطه تراپ در مکران گفت: محوطه باستانی تراپ، در چارچوب طرح بررسی پیمایشی سواحل مکران در سال ۱۳۹۷ شناسایی و در بهار ۱۴۰۴ مستندسازی علمی شد. پژوهش و مستندسازی میراث مادی محوطه تراپ در سواحل مکران،



