عشق و معمای شخص سوم!

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، محمد آقاسی، جامعهشناس و پژوهشگر افکار عمومی، در مورد داستان بلند «در تدارک زندگیِ نکرده» اظهار داشت که این اثر روایتگر چند زندگی بههمپیوسته است. زندگی شخصیتهای امید، رویا، هنگامه و آرزو هر یک به نوعی با عشق، خانواده و انتخابهای شخصی خود درگیر است. این شخصیتها در تلاشاند تا زندگیای بسازند که با آنچه اکنون تجربه میکنند، تفاوت داشته باشد، اما همواره روابطشان تحت تأثیر گذشته، خانواده و دیگران قرار دارد. عشق برای آنها میتواند نویدبخش رهایی باشد، اما همزمان با پرسشهایی درباره انتخاب، تعهد و امکان زندگی مستقل مواجه میشوند.
روایتهای متعدد در این رمان به تدریج تصویری از افرادی را به نمایش میگذارد که میخواهند زندگی خود را تغییر دهند، اما هر بار گذشته، روابط یا دیگران به نوعی در مسیر این تغییر حاضر میشوند. در این میان، آنچه بیش از همه به چشم میآید، فاصله میان زندگیای است که شخصیتها زیستهاند و زندگیای که آرزو داشتند یا میتوانستند داشته باشند. داستان بلند «در تدارک زندگیِ نکرده» را میتوان از زاویهای دیگر نیز بررسی کرد؛ از خلال روابطی که قرار است امکان زندگی را فراهم کنند، اما خود به بخشی از مساله زندگی تبدیل میشوند. در این بین، عشق نقش مهمی ایفا میکند. برای راویان داستان، عشق تا حد زیادی امکان رهایی از قفس است و راهی برای فاصله گرفتن از وضعیتی که در آن گرفتار شدهاند و رسیدن به زندگیای که مطلوب به نظر میرسد.
اما در همین نقطه، یک تناقض به وجود میآید: اگر خانواده بدون عشق فرسوده میشود، آیا هر عشقی میتواند خانواده را نجات دهد؟ به نظر میرسد رمان پاسخ روشنی به این پرسش نمیدهد. عشق در این اثر بیشتر بهعنوان وعده رهایی مطرح است تا بهعنوان رابطهای که بتواند در زندگی روزمره دوام بیاورد و مناسبات موجود را از درون تغییر دهد. اگر غیاب دولت، دین و رسانه را در این داستان یک غیاب عمودی بدانیم، شاید بتوان غیاب عشق را غیاب افقی خواند که یکی از غیابهای معنادار داستان است. غیاب تصویری از عشقی که نه تنها فرد را از قفس بیرون میآورد، بلکه بتواند شکل دیگری از زندگی مشترک را ممکن کند. عشق وجود دارد، میل به عشق وجود دارد و تصور رهایی از طریق عشق نیز هست، اما صورت اجتماعی این رهایی چندان روشن نیست.
البته عشق نیز مانند هر تجربه اجتماعی دیگری خارج از زمان و جامعه شکل نمیگیرد. تصورات ما از عشق، انتظاراتمان از رابطه، معنایی که برای وفاداری، استقلال، تعهد و خوشبختی قائل میشویم، همگی در بستر تاریخی و اجتماعی خاصی شکل میگیرند. از این منظر، شاید نتوان عشق را صرفاً نیرویی فردی و رهاییبخش در نظر گرفت. عشق خود درون همان جامعهای شکل میگیرد که فرد میخواهد از محدودیتهایش رها شود. بنابراین، پرسش فقط این نیست که چه کسی را دوست داریم، بلکه این نیز هست که در چه جهان اجتماعی عشق میورزیم و از عشق چه انتظاری داریم؟ مساله رابطه نیز در رمان از همین زاویه قابل توجه است. رابطه در ظاهر میان دو نفر شکل میگیرد، اما در روایت شخصیتها تقریباً همیشه پای «نفر سومی» نیز در میان است. کسی یا چیزی که میان فرد و زندگی مطلوب او قرار گرفته است. این نفر سوم گاهی صورتی انسانی دارد و گاهی میتوان آن را در قالب خانواده، یک فرد از خانواده مثل مادربزرگ، گذشته، انتظارات دیگران یا شرایط اجتماعی تفهم کرد.
در نتیجه، رابطه هرگز کاملاً دو نفره باقی نمیماند و چیزی بیرون از رابطه دائماً در حال تأثیرگذاری بر آن است. اما حضور این «نفر سوم» پرسش دشوارتری را نیز پیش میکشد. آیا شخصیتها مسئولیت زندگی نکرده خود را بر عهده میگیرند یا همواره عاملی بیرونی را مسئول ناکامیهای خود میدانند؟ اگر دیگری، خانواده یا شرایط اجتماعی همیشه مانع تحقق زندگی مطلوب باشد، سهم فرد در انتخابها و تصمیمهایش چه میشود؟ در مقابل، اگر همه چیز را به مسئولیت فردی تقلیل دهیم، با محدودیتهایی که واقعاً بر انتخابهای او اثر میگذارند چه کنیم؟ ارزش این وضعیت دوگانه در آن است که رمان پاسخ سادهای ارائه نمیکند. فرد نه کاملاً صاحب سرنوشت خویش است و نه کاملاً قربانی نیروهایی بیرون از خود تصویر شده است. بنابراین، مساله مرزشناسی و مرزگذاری در روابط بینافردی نیز اهمیت پیدا میکند. رابطه فقط با نزدیکی ساخته نمیشود. واقعیت این است که به رسمیت شناختن فاصله میان «من» و «دیگری» نیز شرط شکلگیری یک رابطه پایدار است. فرد باید بتواند هم با دیگری رابطه داشته باشد و هم قلمرو مستقل خود را حفظ کند. وقتی مرزهای میان افراد بیش از اندازه نفوذپذیر میشوند، رابطه میتواند از امکان همزیستی به عرصهای برای دخالت، کنترل و از دست رفتن استقلال تبدیل شود.
بخشی از شکنندگی رابطهها در رمان را میتوان از همین منظر دید یعنی مرز میان فرد، دیگری و خانواده همیشه روشن و تثبیتشده نیست. حافظه نیز یکی دیگر از عناصر مهم جهان اجتماعی این داستان است. شخصیتها فقط در اکنون زندگی نمیکنند. گذشته در تجربه راویان حضور دارد اما حافظه الزاماً به معنای ارتباط سالم و سازنده با گذشته نیست. گذشته زمانی میتواند به بخشی از زندگی امروز تبدیل شود که بتواند با اکنون پیوند بخورد و امکان تصور آینده را نیز فراهم کند. اگر گذشته فقط تکرار شود و نتواند به فهم اکنون و ساختن آینده کمک کند، حافظه به جای آنکه پلی میان زمانها باشد، میتواند به مانعی برای حرکت تبدیل شود. شاید بتوان گفت یکی از مسائل شخصیتهای «در تدارک زندگیِ نکرده» نسبت آنها با زمان است. آنان نه کاملاً از گذشته جدا شدهاند و نه توانستهاند آیندهای روشن برای خود بسازند. گذشته در آنها حضور دارد، اما آینده هنوز به شکل یک امکان واقعی درنیامده است. به همین دلیل، «زندگی نکرده» فقط به گذشته مربوط نیست. زندگیای که زیسته نشده، میتواند همان آیندهای باشد که هنوز امکان تحقق پیدا نکرده است.
در نهایت، عشق، رابطه، مرزگذاری و حافظه را میتوان چهار صورت از یک مساله واحد دانست و آن، مساله امکان ساختن «خود» در ارتباط با دیگری و با زمان است. انسان برای زندگی به رابطه نیاز دارد، اما برای حفظ خود به مرز نیز نیازمند است. همچنین به گذشته نیاز دارد، اما برای ادامه زندگی باید بتواند از گذشته به آینده عبور کند. انسان با عشق میخواهد دیگری را به خود نزدیک کند، اما زندگی مشترک بدون حفظ فاصله و استقلال ممکن است به از دست رفتن خود بینجامد. شاید زندگی نکرده در این معنا، فقط زندگیای نباشد که شخصیتها فرصت تجربهاش را پیدا نکردهاند، بلکه زندگیای باشد که هنوز نتوانستهاند شرایط رابطهای، عاطفی و زمانی لازم برای تحقق آن را فراهم کنند. و همینجا عنوان داستان از یک حسرت شخصی فراتر میرود و به پرسشی درباره امکان زندگی تبدیل میشود. به واقع چه زمانی انسان میتواند زندگیای را که میخواهد، زندگی کند؟



