فیلسوفی که هیتلر را تحت تأثیر قرار داد

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، فرهاد همتی، پژوهشگر، در مقالهای به بررسی کتاب «هایدگر و نازیسم» نوشته ویکتور فاریاس پرداخته و به تحلیل دیدگاهها و عملکرد مارتین هایدگر، فیلسوف آلمانی، در ارتباط با نازیها و آدولف هیتلر پرداخته است. همتی بیان میکند که تمامی جنبشها و نظامهای سیاسی، اعم از دموکراتیک یا اقتدارگرا، از سازوکارهای مشابهی پیروی میکنند. به همین دلیل، سازوکار دموکراسی در نظامهای دموکراتیک به طور کامل مشابه یکدیگر است و روابط زور در رژیمهای اقتدارگرا نیز به همین شکل است. با وجود محتوای مشابه، اشکال آنها در جوامع مختلف به تناسب شرایط متفاوت است. بهانهها و ابزارها از جامعهای به جامعه دیگر بسته به فرهنگ و اعتقادات متفاوت است، اما سازوکارها در طول تاریخ یکسان باقی ماندهاند. در یک جا نژاد یا ملت بهانه است، در جای دیگر ایدئولوژی طبقاتی و در جای سوم دین و مذهب به عنوان ابزار استفاده میشود. این بهانهها و ابزارها در هر یک از این جوامع به ایدئولوژی توتالیتر تبدیل میشوند که به عنوان تنها راه نجات بشریت توسط اقتدارگرایان به جامعه ارائه میشود. مارکسیسم و کمونیسم که تلاش میکردند خود را به عنوان علم معرفی کنند و نابودی جامعه سرمایهداری را به عنوان آخرین مرحله نظامهای طبقاتی پیشبینی کرده بودند، به جهنم استالینیسم ختم شد. در این جهنم، علم ژنتیک به عنوان یک ترفند ارتجاعی علیه ماتریالیسم تلقی میشد و نظریه نسبیت آلبرت اینشتین نیز به عنوان آخرین ترفند بورژوازی علیه ماتریالیسم دیالکتیک شناخته میشد. فیزیکدان مارکسیست-لنینیستی به نام بلوشینزو در گفتگویی با ورنر هایزنبرگ، یکی از بزرگترین فیزیکدانان و کاشفان نظریه کوانتوم، بیان میکند که نظریه عدم قطعیت و فیزیک کوانتوم را نمیپذیرد، زیرا علیه ماتریالیسم دیالکتیک است. هایزنبرگ در پاسخ میگوید: «لنین کیست؟ من با شما بحث علمی میکنم، شما از کیش و مذهب خود صحبت میکنید؟»
به عنوان نمونه، تمرکز بر جنبش نازی و یکی از توجیهگران آن، یعنی مارتین هایدگر، نشاندهنده شباهت محتوایی تمامی جنبشهای توتالیتر است. مارتین هایدگر به عنوان فیلسوفی بزرگ در اندیشه و عمل، توجیهگر نازیسم هیتلری بود و مانند فردی عامی مجذوب هیتلر بود و او را ستایش میکرد. در زمان حکومت فاشیستی هیتلر، در حالی که بسیاری از استادان به دلایل مختلف تصفیه و اخراج میشدند، هایدگر به عنوان رئیس و مدرس دانشگاه فرایبورگ منصوب شد. او در همکاری با نازیها، تمامی توان تئوریک خود را به کار گرفت. ویلهلم اشتوکارت، معاون وزیر و شخصیت مهمی در حزب نازی، نامزدی هایدگر را در سال ۱۹۳۳ بر دانشگاه تحمیل کرد. پیشنهاد او برای تشکیل «فرهنگستان» استادان رایش توسط استادان و روسای دانشگاههای مختلف وابسته به حزب نازی، از جمله هایدگر، تأیید شد. هایدگر پس از ریاست دانشگاه فرایبورگ، به عضویت حزب نازی ادامه داد و درسگفتارهایش را با سلام نازی آغاز و به پایان میرساند. او در جلسه تشکیل کمیته فلسفه حقوق فرهنگستان حقوق آلمان که با حضور رهبران و حقوقدانهای حزب نازی، از جمله آلفرد روزنبرگ، برگزار شد، شرکت داشت. در مه ۱۹۳۴، روزنبرگ در اولین گفتارش رویکرد اعتقادی خود به حقوق نوین را اینگونه بیان میکند: «عدالت آن چیزی است که انسان آریایی بیان میکند، ظلم آن چیزی است که او ظالمانه میداند». مارتین هایدگر در کنگره حزب نازی، نشسته در سمت راست نفر ششم، هانس فرانک، که در دادگاه نورنبرگ به عنوان جنایتکار جنگی اعدام شد و یکی از شخصیتهای کلیدی آلمان بود، به عنوان یکی از اعضای کمیته فلسفه حقوق آلمان که مبتنی بر خاک و خون و نژاد و دولت و اصالت جمع بود، انتخاب شد. فلسفه حقوقی که بر اساس خلوص نژاد آلمانی و هماهنگ با اصول پیشوا بود. هایدگر علاوه بر پیشبرد اهداف نازی در دانشگاه، بر روی استادان و دانشجویان نیز نظارت میکرد و حتی علیه استادان جاسوسی میکرد و گزارشهای محرمانه میداد. مانند مورد ادوارد باومگارتن که پیرو پراگماتیسم جان دیویی بود و به همین دلیل از دانشگاه اخراج شد. هانس پلیشکه، رئیس دانشکده کوتینگن، هایدگر را متفکری میداند که آماده کار در راستای برداشت ناسیونال-سوسیالیستی از جهان است. هایدگر در دفاع از اصالت (کُل) و مفاهیم انتزاعی ملت و نفی فردیت و پذیرش آزادی و خودمختاری فردی و حتی اصالت دولت، در درسگفتارهای هولدرلین میگوید: «حقیقت یک ملت آشکارگی هستی آن به صورت یک (کُل) است که بر اساس آن نیروهای نگهدارنده، شکلدهنده و فرماندهنده آن در جایگاههای مربوط به خود قرار گیرند و به هم آوایی میرسند. حقیقت یک ملت آن آشکارگی هستی است که از رهگذر آن ملت میداند با خواستن خویش، با خواستن این که خودش باشد، از نظر تاریخی چه میخواهد. هستی هستندهها به عنوان آن واقعیت تاریخی به مثابه یک ملت با بنیاد نهادن دولت و قدرت هیتلری در امت و گروه مطابق ذات واقعی خود تحقق مییابد». ملاحظه میشود که فرد و آزادی فردی در دیدگاه توتالیتر هیچگونه موضوعیتی ندارد و فرد تنها با عضویت در گروه اقتدارگرا اعتبار مییابد. دانشجویان نازی تحت هدایت هایدگر بسیج شده بودند تا مبانی سوسیالیسم را به کارگران آموزش دهند. در تفکر اقتدارگرا، سوسیالیسم و حتی عدالت اجتماعی همواره بهانهای برای تثبیت و تعمیق اقتدارگرایی و توتالیتاریسم و محو آزادیهای دموکراتیک بوده است. هایدگر در سخنرانی ۳۰ اکتبر ۱۹۳۳ در مراسم افتتاحیه گسیل دانشجویان نازی برای خدمت و کار و آموزش کارگران میگوید: «واگذاری کار در وهله نخست باید هموطنان بیکار و تهیدست ما را توانا سازد تا در دولت و برای دولت و از این راه برای کل مردم زندگی کنند. هموطنان ما بخشی از نظام فراخور ملت ما هستند.» از نظر هایدگر، فرهنگ و دانشگاه به عنوان عضوی از (کُل) باید در خدمت سیاستهای نازیسم باشد. او در ادامه میگوید: «در دانشگاه سیاسی با آرمانهای ناسیونال-سوسیالیستی، دانشکده الهیات نمیتواند دانشکدهی مرکزی باشد. برای این مطالعات صومعهها وجود دارند. این مرکزیت از آن فلسفه است، تنها فلسفه میتواند علوم را با هم متحد کند.» ملاحظه میشود که فلسفه او چگونه در خدمت اهداف هیتلر قرار میگیرد و با اصالت کُل این فلسفه چتر اقتدار خود را گسترش میدهد و قصد دارد در خدمت آرمانشهر تخیلی، همه علوم را زیرمجموعه خود کند و تفکر انتقادی و علوم مدرن را حذف کند. از نظر هایدگر، دانشگاه باید خود را در دولت نوین تعریف کند. دانشجوی کنونی دیگر فردی بورژوا نیست که در دانشگاه پرسه میزند. او خدمت کار خود را میگذراند، عضو سپاه (اس آ) یا (اس اس) است. انقلاب ناسیونال-سوسیالیستی بازسازی کامل انسانها، دانشجویان و استادان جوان است. تحکیم وحدت و یکپارچگی کل جامعه در اطاعت از پیشوا رسالتی تاریخی است که بر عهده ملت نهاده شده تا (راه سوم) خود را در رسالتی تاریخی از نظامهای مارکسیستی و سرمایهداری برای نجات بشریت به جهان عرضه کند. اصالت و رسالت تاریخی نیز یکی از ویژگیهای هرگونه تفکر توتالیتر است. در تفکر هایدگر نیز تاریخی بودن یعنی بودن از راه دانستن، این راهی است برای آزاد کردن نیروهایی که گذشته به ناگزیر پوشانده است، نیروهایی که ما را درگیر میکنند و حاملان بزرگ تغییر میشوند. این دانش خود (دولت) است. دولت آگاهی میبخشد و یکپارچه میکند، و وقتی تسلیم آن شویم، خویش را درون آن به مثابه یک (کُل) جای میدهیم. ویکتور فاریاس بیان میکند که نیروها، طبیعت، تاریخ، پیشرفتهای فنی، اقتصاد و خود دولت با یک مبارزه اصیل به ثبوت میرسند. بدینسان میبینیم آنچه مردم را مطمئن، روشن و قوی میکند عینی و ملموس میشود. عینیت این قدرتها معیار حقیقت است. تنها از رهگذر دولت است که میتوانیم خود را به جلال و شکوه برسانیم. فلسفه برای هایدگر پیش و بیش از اینکه راهی باشد برای آزردن جهل، تعصب، کشف و کسب حقیقت، ابزاری است برای تحکیم استبداد، دیکتاتوری و برنامهای است برای توجیه اطاعت از پیشوا و تقدیس و تقدس رهبر توتالیتر. در این مورد هایدگر میگوید: «فلسفه بر حسب ذات خود گشودن متفکرانه مجاری و منظرهای نوعی دانایی است که با تاسیس یک قدرت یکپارچه یک ملت به مثابه یک کُل که وجود خویش را در جهان روحانی-تاریخی فهم کند و به کمال رساند. هایدگر در ستایش توتالیتاریسم و جنایات هیتلر به صراحت میگوید: «نگذارید اصول و ایدهها، قوانین زندگی شما شوند. خود پیشوا و فقط او، واقعیت آلمان آینده و قانون آن است. یاد بگیرید که همیشه ژرف بشناسید. اکنون هر آغازی نیازمند عزم است و هر کنشی مستلزم مسئولیت. زنده باد هیتلر، رئیس دانشگاه، مارتین هایدگر، خدمتکاری و فداکاری و خدمتگذاری در راه بنیادیترین نیازهای آلمان دانشجویان نازی تلاش کنند تا کارگران فکری آن باشند.» از نظر هایدگر، آزادی اندیشه و خودمختاری فردی هیچگونه موضوعیتی ندارد. افراد، بهویژه دانشجویان باید در خدمت رهبر باشند و افراد به عنوان عضو گروه حاکم هویت مییابند. از نظر او فرهنگ و دانشگاه به عنوان عضوی از (کُل) باید در خدمت سیاستهای نازی باشد. انقلاب ناسیونال-سوسیالیسم به معنای دگرگونی ریشهای کُل وجود آلمان بود که بر دانشگاه نیز توسط امثال هایدگر گسترش یافت. از نظر هایدگر، دولت آگاهی میبخشد و یکپارچه میکند و وقتی تسلیم آن شویم، خویش را درون آن به مثابه یک کُل جای میدهیم. نیروها، طبیعت، تاریخ، پیشرفتهای فنی، اقتصاد و خود دولت، با یک مبارزه اصیل به ثبوت میرسند. بدین سان، میبینیم آنچه مردم را مطمئن، روشن و قوی میکند عینی و ملموس میشود. پوپر در (جامعه باز و دشمنان آن) افلاطون، ارسطو، هگل و مارکس را به دلیل گرایشهای اقتدارگرایانه نقد میکند. اما هیچ یک از آنان با این حجم و به صراحت هایدگر، از توتالیتاریسم، فاشیسم و نژادپرستی دفاع نکردهاند. حجم نوشتهها و گفتههای او در دفاع از نازیسم به هزاران صفحه میرسد. در واقع هایدگر با پذیرش ریاست دانشگاه فرایبورگ و سخنرانیهایش در ستایش هیتلر، مبانی فلسفی خود در (هستی و زمان) را تشریح کرده است. او خود را با حمایت از نازیسم کشف میکند و از مستوری با پرگویی و بسیار مصمم خارج میکند تا آنچه در هستی و زمان به عنوان مانیفست فاشیسم مستور بود برای شاگردان و جامعه آلمانی آشکار نشان دهد. هایدگر در این راستا میگوید: «استادان و دانشجویان خود را دوشا دوش هم در یک نبرد میبینند… شیوه پیشین همزیستی، یعنی “همترازی” به عنوان چیزی منفی از میان خواهد رفت. با فرمانبرداری، آموزشدهندگان و فراگیران با دولت یکی میشوند و شیوه تازهای از بودن به عنوان یک واقعیت گسترش مییابد.» هایدگر در بیان ناسیونالیسم نژادپرستانه خویش میگوید: «روح از راه نژاد سخن میگوید و حفاظت از خاک و خون پیششرط تکوین و گسترش حیات معنوی یک ملت است. جهان روحی یک ملت نه روبنایی از فرهنگ است و نه صرفاً زرادخانهای از ارزشها و دانشهای قابل استفاده؛ بلکه توان حراست استوار از نیروی خاک و خون است، توان درونیترین برانگیختگی و ژرفترین تکانش: جهان معنوی به تنهایی به یک ملت عظمت میبخشد، زیرا آن را وادار به گرفتن تصمیم نهایی میکند که آیا اراده معطوف به عظمت به قانون تاریخ آیندهی ملت ما تبدیل میشود یا پذیرش انحطاط؟ روح هر چند که جهانی است یا باید جهانی باشد، اما وابسته به خاک و خون است و در واقع به خون و موطن آلمانی خودش تعلق دارد. تفسیر من این است که روح دارای موطن آلمانی است و باید توسط دازاین و پیشوا از طریق جنگ، جهانی شود.» با اینکه هایدگر آزادی را پدیدهای وجودی میداند، اما محدوده آن تعهد و سرسپردگی به پیشوای نازی است و بُعد دیگر آن نژادپرستانه است.



