فلسفه: رهایی از قید ایدئولوژیها

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، کتاب «افسانه قرون وسطی» تألیف رمی برگ به تازگی با ترجمه عارف مسعودی منتشر شده است. این اثر به نقد دیدگاهها و تصورات نادرست و کلیشهای درباره قرون وسطی یا سدههای میانه میپردازد و جریانهای فکری و فلسفی زنده و پویا در این دوره نسبتاً طولانی را معرفی میکند.
به مناسبت انتشار این کتاب، نشستی در عصر روز دوشنبه ۲۰ مهرماه در انجمن علوم سیاسی با حضور عارف مسعودی، مترجم اثر، و دو استاد علوم سیاسی، زانیار ابراهیمی و احمد بستانی، برگزار شد. در ادامه، گزارشی از سخنرانیهای این نشست ارائه میشود.
عارف مسعودی در این نشست به بررسی روایت رمی برگ از تاریخ اندیشه در قرون وسطی پرداخت و گفت: مجموعه مقالات «افسانه قرون وسطی» که نگارش آن در دهه ۹۰ میلادی آغاز شده، پس از بازنگری در منابع در سال ۲۰۰۶ به صورت کتاب منتشر میشود. برگ در این کتاب به چند هدف کلی میپردازد که نخستین آن، کلیشهزدایی از مفهوم قرون وسطی است. او دو روایت متضاد از قرون وسطی را به چالش میکشد؛ نخست تصویری که این دوره را به عنوان عصر تاریکی، جهل و سلطه مذهب معرفی میکند و به نظر برگ، گویی از عنصری سخن میگوییم که به مثابه گذرگاهی خالی میان دو قله شکوهمند تاریخ اندیشه بشری است. این نگاه ابتدا با اومانیستهایی مانند پترارک آغاز شد و سپس با پروتستانها و در عصر روشنگری به اوج خود رسید.
برگ همچنین به روایت دوم اشاره میکند که قرون وسطی را به عنوان عصر طلایی معرفی میکند. او ریشه شکلگیری این تصور آرمانی را نهضت رمانتیسم آلمانی به رهبری نووالسن میداند و تأثیر این جریان را بر ادبیات از جمله در آثار سر والتر اسکات و ویکتور هوگو بررسی میکند. به واقع، قدرت کتاب و شیوه استدلال برگ در نقد این روایتهای کلیشهای و سادهانگارانه نمایان میشود. او در میان این دو افسانه، جریانی پیچیدهتر را شناسایی میکند و بیان میکند که گرچه سه سنت دینی که فلسفه یونان را مطالعه میکردند، از یکدیگر اقتباس میکردند، اما لزوماً یکدیگر را همفکر و شریک گفتگویی برابر نمیدیدند.
عارف مسعودی در ادامه توضیحاتی درباره اندیشمندان این دوره ارائه داد و گفت: مردمان و متفکران این زمان نه تنها از اندیشیدن بازنایستادند، بلکه به تفکر عمیق و جدی پرداختند. یکی از نمونههای بارز که برگ به آن اشاره میکند، رساله کلیات الهیات توماس آکوئیناس است. فرض بنیادین توماس این است که الهیات باید در دادگاه فلسفه حاضر شود و پاسخگو باشد. اما برگ در نقد روایت دوم میگوید که این دیدگاه نیز صحیح نیست؛ زیرا این دوره هم مانند دورههای پیش و پس از خود، گسستها و لحظات پر افتوخیزی داشته است. آنچه تاریخ فلسفه را در این عصر به حرکت درمیآورد، جستوجوی مداوم بشری برای یافتن راه حلهایی برای معضلات آن دوره بوده است.
برگ در روایت خود در حدفاصل این دو افسانه قرار میگیرد و به نوعی در حال ایدئولوژیزدایی از ساحت فلسفی است. او بر این باور است که برای درک نقش فلسفه در اسلام، مسیحیت و یهودیت در قرون وسطی، باید تأملی جدی بر ارزشها داشته باشیم و به بررسی کل نظام معرفتی درون هر یک از این فرهنگها بپردازیم. او همچنین به تمایز میان «فلسفه» و «Philosophy» اشاره میکند و میگوید که فلسفه در جهان اسلام و یهودیت وجود داشته، اما «Philosophy» به عنوان یک جریان فکری نهادینه شده تنها در دنیای مسیحی تحقق یافته است.
احمد بستانی در ادامه نشست با قدردانی از انجمن علوم سیاسی و زانیار ابراهیمی، مترجم اثر، به اهمیت این کتاب اشاره کرد و گفت: این اثر نخستین ترجمه از رمی برگ به زبان فارسی است و مخاطب فارسیزبان آشنایی چندانی با منظومه فکری او ندارد. بستانی با اشاره به جایگاه علمی برگ، که در دانشگاه سوربن به مقام استادی بازنشسته رسیده است، افزود: برگ همواره از این مسئله گلایه داشت که حوزه مطالعات قرون وسطی به عنوان رشتهای مستقل، جایگاه مناسبی ندارد. او به تسلط برگ بر زبانها و سنتهای فکری سه دین ابراهیمی اشاره کرد و گفت که او از معدود اندیشمندانی است که با سنتهای اسلامی، یهودی و مسیحی آشنایی مستقیم دارد.
بستانی در توضیح اهمیت رویکرد تطبیقی برگ اظهار کرد: او میتواند مقایسههایی میان هر سه سنت اسلامی، یهودی و مسیحی انجام دهد و نه تنها مورخ اندیشه است، بلکه فیلسوفی است که به بررسی عمیقتر این سنتها میپردازد.



