زندگی و زمانه علینقی بهروزی؛ پاسدار هویت ملی

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، سیودومین جلد از مجموعه «مشاهیر کتابشناسی معاصر ایران» که توسط علی صادقزاده وایقان نوشته شده، به زندگی و فعالیتهای فرهنگی علینقی بهروزی اختصاص یافته است. این مجموعه توسط خانه کتاب و ادبیات ایران منتشر شده است.
در روزهای گرم بوشهر، هنگامی که زنگ پایان مدرسه به صدا درمیآمد و دانشآموزان به خانه میرفتند، مردی در جستجوی کتابی تازه به تکاپو میافتاد. میرزا علینقی بهروزی، مدیر جوان دبستان، در کوچههای خاکی به دنبال دانش میگشت؛ مانند مسافری که در بیابان به دنبال قطرهای آب است. او از سالهای نوجوانی دریافته بود که قلم، تنها سنگر نجات هویتی است که در حال فراموشی است. برای او، تدریس تنها شغلی برای تأمین معیشت نبود، بلکه پیمانی اخلاقی با تاریخ بود. اگر کتاب درسی پاسخ پرسشی را نمیداد، به منابع دستاول مراجعه میکرد و نتایج تحقیقاتش را به روزنامهها میسپرد تا مبادا دانشی از قلم بیفتد. حتی در سالهای پیری که جسمش تاب بار سنگین ایام را نداشت، از جستجو دست نکشید. از دیوان حافظ تا تاریخ چاپخانهها و مطبوعات فارس، نام او بر پیشانی میراث مکتوب این دیار حک شده است تا گواهی باشد بر زندگی مردی که دانش را در کوران رنج و تعهد جستجو کرد.
آقامیرزا علینقی بهروزی، معلم، ایرانشناس، روزنامهنگار، کتابدار، فهرستنگار، شاعر و پژوهشگر علوم انسانی و اسلامی، در اول مهر ۱۲۸۱ش. در محله بالای شهر کازرون در یک خانواده کشاورز به دنیا آمد و به همین دلیل به نام جدش «علینقی» نامیده شد. او اولین فرزند خانواده بود و خانواده بهروزی، چه پدر و چه مادر، همگی اهل سواد بودند و به همین دلیل در کازرون مورد احترام بودند. علینقی بهروزی از سال ۱۲۹۵ تا مهر ۱۳۰۹ در بوشهر و بحرین زندگی کرد. برادرش محمّدجواد بهروزی در مورد علت سکونت در بوشهر مینویسد: «براساس قرارداد ۱۹۱۵ و ۱۹۱۹م. دو کشور انگلستان و روسیه تزاری، ایران را به دو منطقه نفوذ تقسیم کردند و دولت انگلستان با تشکیل لشکری در جنوب ایران به نام «پلیس جنوب ایران» شروع به پیشروی به سمت شیراز کرد. در این زمان در جنوب فارس و به ویژه کازرون و اطراف آن، درگیریهایی میان سپاهیان انگلیسی و مبارزان محلی رخ داد. در پی ناامنی، پدرم به همراه مادر و دو برادر و خواهرانم به بوشهر رفت.»
علینقی بهروزی در سالهای ۱۳۰۰ تا ۱۳۰۳ تحصیلات ابتدایی را طبق برنامه شش ساله وزارت معارف به پایان رساند و متوسطه را نیز در مدرسه سعادت بوشهر که به اهتمام فیلسوف دایر شده بود، تا درجه هفتم با نمره اول گذراند. او در شهریور ۱۳۱۰ موفق به اخذ دیپلم ادبی شد. بهروزی یک سال و نیم در دارالمعلمین مدرسه سعادت بوشهر در رشتههای مختلف تحصیل کرد و در امتحانات رتبه اول را کسب کرد. او زبانهای عربی و انگلیسی را بهطور کامل آموخته و در زبان انگلیسی دارای گواهینامه از دانشگاه کمبریج بود. همچنین در دوره کلاس نوغان شرکت کرده و در امتحانات علمی و عملی آن، در بین ۶۳ نفر، شاگرد دوم شد.
به دلیل فوت پدر، بهروزی تحصیلات را رها کرد و معلمی را از اردیبهشت ۱۳۰۳ در کلاسهای پنجم و ششم ابتدایی مدرسه متوسطه سعادت بوشهر با حقوق ماهی پانزده تومان آغاز کرد. او به پاس حقوق سالیان مرحوم حاج سیدمحمدرضا از مدرسه سعادت استعفا کرد و در خرداد ۱۳۰۳ در تجارتخانه او مشغول به کار شد. در این زمان، مدرسه اتحادیه ایرانیان بحرین که از طرف ایرانیهای مقیم بحرین تأسیس شده بود، از اداره معارف بنادر جنوب مدیر و معلمی خواست و مرحوم شیخ محمدحسین سعادت بهروزی را معرفی کرد. او در پنجم شهریور ۱۳۰۴ش. با حقوق ماهی ۳۵ تومان به مدیریت و آموزگاری مدرسه اتحادیه ایرانیان انتخاب و عازم بحرین شد و سه ماه بعد خانوادهاش به او پیوستند. او دو سال در بحرین بود، اما به دلیل بدی آب و هوا، در اول مهر ۱۳۰۶ استعفا داد و به بوشهر بازگشت.
پس از ورود به بوشهر، از هفتم آبان ۱۳۰۶ به سمت نظامت، آموزگاری و مدیری مدرسه فردوسی بوشهر با حقوق ماهی ۲۰ تومان منصوب شد. این مدرسه از اول مهر ۱۳۰۷ به شماره ۱۵ دولتی تبدیل شد و بهروزی نیز با حقوق ماهی ۳۰ تومان از اول آذر ۱۳۰۷ به سمت مدیری و معلم مدرسه فردوسی بوشهر منصوب گردید. این اولین شغل دولتی علینقی بهروزی بهعنوان آموزگار پیمانی بود که تا آخر شهریور ۱۳۰۹ ادامه داشت. او از نظر معلومات و رتبهبندی در بین معلمین مدارس دولتی بوشهر، حائز رتبه اول بود.
بهروزی پس از هشت سال خدمت صادقانه به فرهنگ ایران در هوای گرم بوشهر، در تابستان ۱۳۰۹ به شیراز آمد و با تشویق مرحوم فیلسوف و موافقت اداره معارف و اوقاف فارس و بنادر جنوب به شیراز منتقل شد و از اول مهر ۱۳۰۹ به معلمی کلاس پنجم و ششم مدرسه دولتی کمالیه با حقوق ماهی ۲۵ تومان منصوب گردید. در ۱۶ شهریور ۱۳۱۲، مرحوم اعتمادالتولیه روحی، مدیر مدرسه کمالیه، درگذشت و بهروزی به کفالت مدرسه منصوب گردید. از چهارم آذر ۱۳۱۸ با حقوق ناظمی دبیرستان حیات به نظامت و دفترداری دانشسرای مقدماتی پسران منصوب گردید که از ۱۶ شهریور ۱۳۲۰ رسمیت یافت. همچنین در دانشسرا و دبیرستان فرصت تدریس دروس پیشاهنگی و بهداشت را به عهده داشت.
بهروزی در هفتم مهر ۱۳۲۴ با استعفا از نظامت دبیرستان شاپور، از هشتم مهر تا چهارده مهر ۱۳۳۱ دبیر دبیرستانهای شاهپور و حیات بود. در دوم آذر ۱۳۳۷ با سی سال خدمت و رتبه ۸ دبیری غیرلیسانس از خدمت دولتی بازنشسته شد، اما تدریس خود را در دبیرستان ملی ابنسینا تا ۱۳۵۰ ادامه داد. او در طول مسئولیت در مدارس و دانشسرا، تدریس در زمان غیبت دبیران را بهعهده میگرفت. علینقی بهروزی در آستانه بازنشستگی مجوز «یکباب دبستان کامل پسرانه بهنام قاآنی» از وزارت فرهنگ به مدیریت خود را اخذ کرده بود، اما اقدامی نکرد و به تحقیق و مطالعه دل بست و آثار ماندگاری تدوین و منتشر نمود.
در ۱۳۵۰ به سرپرستی کتابخانه حافظیه منصوب گردید که تا سال ۱۳۵۸ ادامه داشت. از تیر ۱۳۵۸ به سرپرستی کتابخانه حضرت احمد بن موسی شاهچراغ (ع) منصوب شد. او عقایدش را تحمیل نمیکرد و فرزندش سیمین مینویسد: «ما را با کتابخانهاش آشنا میکرد و در عین حال میکوشید خود انتخابکننده روش ذهنیمان باشیم. هیچگاه عقیدهاش را به تحمیل نمیکرد، اما آنچه را احساس میکرد باید فراگیریم، به ما میآموخت و نیکو آموخت». او عشق والایی به ایران و ایرانی داشت و حس وطنپرستی بهروزی در دفاع از ایران ستودنی بود. در دو سالی که در بحرین مدرسه ایرانیان را مدیریت میکرد، علیرغم سیاست انگلیس، پرچم ایرانیان در مدرسه به اهتزاز درمیآورد.
اسدالله بوستانی مینویسد: «مرحوم بهروزی در زنده نگهداشتن نام و یاد بزرگان خطه فارس و شناساندن شاعران بزرگ شیراز کوششی ارزنده داشت و ما که امروز در این یادنامه، یادش و نامش را گرامی میداریم بدان سبب است که وی خود در بزرگداشت ادیبان و شاعران اهتمام میورزید و نام نیک رفتگان را هرگز ضایع نمیکرد و آنچه به ایران و ایرانی مربوط بود عشقی والا ابراز میداشت و ادبیات این مرز و بوم کهن را مایه فخر و مباهات میدانست و بارها میگفت: تداوم استقلال و عظمت ایران نه بدان جهت است که در این دیار امیران و پادشاهان مقتدر و کشورگشا و اکثراً متجاوز به مرز و بوم و حقوق دیگران به قدرت رسیده و چند صباحی حکومت کردهاند، بلکه دوام و اقتدار و شکوه قوم ایرانی به واسطه وجود دانشمندان و فیلسوفان و ادیبان و محققان بزرگی است که در طول تاریخ ما پا به عرصه حیات نهاده و از خود آثاری گرانقدر به جای نهادهاند. آثاری که باید در حفظ آنها تا پای جان کوشید و از زوال و تطاول زمان حراستشان کرد، و خود در این مهم تا آخرین روزهای حیات کوشید و خوب کوشید.
او لیاقت و کفایت خاصی در مدیریت داشت. در تصدیقنامه دبستان فردوسی بوشهر آمده است: «جناب مستطاب آقای آقامیرزا علینقی بهروزی که متجاوز از یکسال به سمت نظامت و معلمی در دبستان ملی فردوسی منصوب بودهاند، در طرز اداره کردن مدرسه لیاقت و کفایت مخصوصی را از خود بروز دادهاند بهطوری که مدرسه در این مدت از هر حیث منظم و مرتب و ترقیات محسوسی در قسمت تعلیم و تربیت محصلین آن مدرسه به منصۀ بروز و شهود رسیده که بسی قابل تمجید و تقدیر است.»
بهروزی حوصله و دقت کمنظیری در تعلیم و تربیت داشت. مشکلات مربوط به پرداخت کامل حقوق و مزایای و قرض برای امرار معاش، نتوانست اندکی از تلاش بهروزی برای خدمت به عرصه تعلیم و تربیت بکاهد. برادرش محمّدجواد مینویسد: «مرحوم بهروزی در طول شصت سال خدمات فرهنگی و ادبی خود همواره در کارها دقیق و مؤمن بوده و از روی کمال صداقت و دلسوزی وظایف خود را انجام میداد.» حسن امداد مینویسد: «بهروزی از سلامت نفس و اخلاق نیک برخوردار و همیشه قانع و بیکینه و مهربان بود و کار تعلیم و تربیت را با حوصله و دقت بسیار انجام میداد و هر کاری را که بهعهده میگرفت با علاقه و نظم در حد وسواس به انجام میرسانید. بهروزی زمانی که معلم بود تنها به متن کتاب درسی اکتفا نمیکرد بلکه برای تکمیل مطالب درسی و اطمینان از صحت آنها به متنهای اصلی و کتابهای متعدد و مربوط به درس مراجعه میکرد و تا آنجا که لازم بود در کلاس توأم با درس بازگو میکرد و اگر مطالب از حوصله و وقت کلاس خارج بود، نتیجه مطالب خود را در روزنامههای محلی انتشار میداد تا دانشآموزان بتوانند حداکثر استفاده را از آن مطالب دقیق پیرامون درسشان بنمایند.
بهروزی منتقدی عفیف بود. حسن امداد مینویسد: «نوشتههای انتقادی او با عفت قلم توأم بود و همگی جنبه ارشادی داشت و بهروزی میخواست از این راه هم واقعاً معلم اجتماع باشد.» او منظم و وظیفهشناس بود و پیوسته نظم دقیق و وظیفهشناسی را مراعات مینمود و هیچوقت از انجام وظیفه طفره نمیرفت و تعارض نمینمود. حتی در موارد متعددی علیرغم کسالت و بیماری (تب و …) سر کلاس میرفت و انجام وظیفه میکرد. به جرأت میتوان گفت در تمام مدت خدمت غیبت و یا حتی تأخیر (مگر در مواقع اضطرار) نداشت.
حیات کتابشناسانه علینقی بهروزی از همان زمانی که به تحصیل اشتغال داشت به نویسندگی علاقهمند بود. از اینرو تقریباً از سن ۲۰ سالگی شروع به نوشتن مقالات کرد. از آن تاریخ مقالاتی برای جرائد و مجلات و سالنامههای شیراز و تهران نوشت که تعداد آنها از شماره خارج است. بهروزی دوستدار کتاب و تشنه مطالعه بود. علیمحمّد حکمتبوشهری مینویسد: «سال ۱۳۰۸ که مدیر «دبستان» بود، هر روزه پس از تعطیل «مدرسه» مانند تشنهای که در صحرای سوزان به جستجوی «آب» برخیزد در تکاپوی آن بود که از جایی کتابی تازه برای مطالعه بدست آورد.» در ۱۳۱۶ که «اداره مردمشناسی» در تهران بنیان شد، وزارت فرهنگ بهوسیله ادارات فرهنگ کشور از کلیه آموزگاران و دبیران تقاضا کرد که در جمعآوری آثار محلی منطقهای که در آن انجام وظیفه میکنند و جنبه فولکلوریک دارد اهتمام نمایند تا پیش از اینکه در اثر رسوخ تمدّن جدید از بین برود گردآوری و ضبط شود. بهروزی از زمان کودکی به شعر نیز علاقه خاصی داشت.



