نجاتدهنده جهان کیست؟

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، ادیان و آیینها دیدگاههای متفاوتی دربارهٔ آخرالزمان و سرنوشت انسان و جهان دارند و در بسیاری از آنها اعتقاد به یک نجاتدهنده وجود دارد. علی نیکویی، پژوهشگر تاریخ و فرهنگ ایران باستان، در نوشتار حاضر به تشریح این موضوع در باورهای دین زرتشتی پرداخته است؛ علی نیکویی در مقدمهای مینویسد: اگر جهان قابلیت نجات دارد، نجاتدهنده کیست؟ اگر جهان در آغاز آفریده شده، آیا سرنوشت آن نابودی است یا نوسازی؟ این پرسش حلقهٔ پایانی زنجیرهای است که درک جهان در اندیشهٔ ایرانی را از آفرینش تا فرجام آن دنبال میکند. در یادداشتهای پیشین این مجموعه، چگونگی آغاز جهان و سامانیافتن هستی مورد بررسی قرار گرفت و سپس مفهوم زمان و جایگاه آن در تصور ایرانی از جهان تحلیل شد. همچنین، مسئلهٔ ورود شر به ساختار آفرینش و تعارض آن با نظم مطلوب اهورایی نیز مورد توجه قرار گرفت. اکنون پرسش طبیعی مرحلهٔ بعد این است: “اگر جهان از آغاز برای نظمی نیک آفریده شده و شر در آن وضعیتی ناسازگار با این نظم پدید آورده، سرانجام این جهان چه خواهد شد؟ آیا آفرینش باید به پایان برسد یا میتواند به وضعیت نخستین خود و حتی به کمالی فراتر از آن بازگردد؟”
در اینجا مفهوم فرجامشناسی در اندیشهٔ زرتشتی اهمیت مییابد؛ فرجام جهان در این سنت، دستکم در صورتبندیهای متأخر آن، صرفاً رویدادی برای پایانیافتن تاریخ یا نابودی جهان مادی نیست، بلکه فرایندی است که طی آن نظم آفرینش از آسیب شر رهایی مییابد و هستی به وضعیت نهایی و اصلاحشدهٔ خود میرسد. از این دیدگاه، پایان تاریخ را باید نهتنها “پایان” بلکه نوعی نوسازی کیهانی دانست. در این چشمانداز، سوشیانت در مرکز یکی از مهمترین پرسشهای فرجامشناختی سنت ایرانی قرار میگیرد، اما برای درک دقیق جایگاه او نباید سوشیانت را بهسادگی با “منجی” در معنای رایج ادیان دیگر یکی دانست؛ همچنین باید میان نقش سوشیانت، رستاخیز و فرشوکرت یعنی نوسازی نهایی آفرینش تمایز قائل شد. بنابراین، پرسش اصلی این یادداشت باید چنین باشد: سوشیانت چه نقشی در نوسازی نهایی جهان دارد و نسبت او با رستاخیز و فرشوکرت چیست؟
سوشیانت پیش از آنکه “منجی” باشد، باید خودِ واژه و نخستین کاربردهای آن را در متون اوستایی بررسی کرد. ترجمهٔ Saošyant به منجی یا savior اگرچه در پژوهشهای جدید بسیار رایج است، میتواند معنایی را که در دورههای متأخر برای این اصطلاح شکلگرفته به متون کهنتر منتقل کند. ازاینرو، نخست باید میان معنای واژه در گاهان و صورتبندی فرجامشناختی آن در متون متأخر تمایز گذاشت. در پژوهشهای ایرانشناختی نیز بر همین تحول معنایی تأکید شده و نشان داده شده است که “نجاتدهنده” به دلیل بار معنایی خاص خود، بهویژه در مقایسه با مفهوم مسیحایی در ادیان ابراهیمی، همیشه ترجمهٔ دقیقی برای کاربردهای کهن این واژه نیست. صورت اوستایی Saošyant یا Saušyant با ریشهای ایرانی پیوند دارد که در حوزهٔ معنایی خود با سود رساندن، یاریکردن و بهبودبخشیدن ارتباط یافته است. از همین رو، در برخی ترجمههای علمی معادلهایی مانند سودبخش، خیررسان یا یاریرسان بر منجی ترجیح داده شدهاند؛ این تفاوت ترجمه صرفاً مسئلهای واژگانی نیست، بلکه بر نحوهٔ فهم جایگاه سوشیانت در تاریخ اندیشهٔ زرتشتی تأثیر مستقیم دارد.
اگر از همان ابتدا این واژه را “منجی آخرالزمانی” ترجمه کنیم، ممکن است تصویری را که در دورههای بعدی از سوشیانت پدیدآمده به زمانی منتقل کنیم که هنوز چنین شخصیت مشخصی در آن صورتبندی نشده بود. اهمیت گاهان [سرودهای منسوب به زرتشت] دقیقاً در همین نقطه آشکار میشود؛ در این متون، Saošyant هنوز بهروشنی نام یک شخصیت واحد و مشخص نیست که در پایان تاریخ ظهور کند و جهان را نجات دهد. کاربرد این اصطلاح در گاهان دامنهای گستردهتر دارد و در برخی موارد میتواند به انسانها یا کنشگرانی اشاره کند که در تحقق نظم نیک و گسترش اَشَه نقش دارند. در یسنا ۴۸.۹، سوشیانت در زمینهٔ تحقق نظم مطلوب و مقابله با نیروهای مخالف آن مطرح میشود. در یسنا ۴۵.۱۱ نیز سخن از آیندهای است که در آن سوشیانتها در برابر نیروهای شر قرار میگیرند. در یسنا ۴۸.۱۳ نیز از “سوشیانتهای سرزمینها” سخن گفته میشود؛ مجموع این کاربردها نشان میدهد که در قدیمیترین لایهٔ متنی، سوشیانت را نمیتوان بدون توضیح با یک “منجی نهایی” یکی دانست.
از این منظر، سوشیانت در گاهان بیشتر به یک مفهوم کارکردی نزدیک است، “کسی که برای زندگی و نظم نیک سودمند است و در تحقق ارادهٔ اهورامزدا و پیروزی اَشَه بر دروغ نقش ایفا میکند”. حتی اگر در برخی از این موارد بتوان سویهای آیندهنگرانه مشاهده کرد، هنوز فاصلهٔ قابلتوجهی با تصویر منظم و نظاممندِ سوشیانت در فرجامشناسی متأخر وجود دارد؛ بنابراین نسبتدادن تمام جزئیات روایتهای متأخر به زرتشت و گاهان از نظر روششناختی احتیاطبرانگیز است. در اوستای متأخر، این مفهوم بهتدریج وارد ساختاری مشخصتر میشود و سوشیانتها بیش از گذشته با آیندهٔ جهان و سرنوشت نهایی آفرینش پیوند مییابند. در متونی مانند یشت ۱۳ و بهویژه یشت ۱۹، شخصیت و کارکرد آنان در چارچوبی فرجامشناختیتر قرار میگیرد. در این مرحله، سوشیانت دیگر صرفاً عنوانی برای انسانِ سودبخش نیست، بلکه به شخصیتها و کنشگرانی مربوط میشود که در تحقق آیندهٔ نهایی جهان نقش دارند.
در همین فرایند، تصویر سوشیانت نهایی یعنی اَستْوَت اَرِتَه Astvat̰ərəta، شکل روشنتری پیدا میکند؛ شخصیتی که با پیروزی نهایی بر شر، رستاخیز مردگان و نوسازی آفرینش پیوند مییابد. این تحول در سنت پهلوی صورت منسجمتر و نظاممندتری پیدا میکند؛ در متونی چون زَندِ وهومن یسن و دادستان دینیک، تاریخ آیندهٔ جهان در قالب دورههایی مشخصتر تصور میشود و سه چهرهٔ فرجامشناختی، اوشیدر، اوشیدرماه و سرانجام سوشیانس در این ساختار جای میگیرند. سوشیانس در پایان این روند ظاهر میشود و با فرشگرد [یعنی نوسازی نهایی آفرینش] ارتباط پیدا میکند؛ بنابراین تاریخ مفهوم سوشیانت را باید نه بهعنوان ظهور ناگهانی یک منجی آخرالزمانی، بلکه بهعنوان فرایندی تدریجی در تاریخ اندیشهٔ زرتشتی فهمید. آنچه در گاهان مفهومی با معنای گستردهترِ سودبخش و یاریرسان است، در اوستای متأخر بهتدریج در قالب شخصیتی با کارکرد فرجامشناختی صورتبندی میشود و در سنت پهلوی به سوشیانس چهرهٔ نهاییِ نوسازی جهان تبدیل میگردد.
همین تحول است که نشان میدهد برای فهم سوشیانت باید میان لایههای تاریخی سنت زرتشتی تمایز گذاشت؛ زیرا سوشیانتِ گاهان، سوشیانتِ اوستای متأخر و سوشیانسِ متون پهلوی را نمیتوان بدون توجه به فاصلهٔ تاریخی و تحول مفهومی آنها یک شخصیت واحد با یک معنای ثابت دانست. از یک “سودرسان” تا منجیِ پایان تاریخ، اگر در گاهان سوشیانت هنوز بیش از آنکه نام یک شخصیت معین باشد، عنوانی برای کسی است که به زندگی و نظم نیک سود میرساند، در لایههای متأخر اوستا این مفهوم بهتدریج معنایی فرجامشناختی پیدا میکند؛ سوشیانت اکنون با آیندهٔ جهان و سرنوشت نهایی آفرینش پیوند مییابد و در کنار او تصویری روشنتر از پایان نبرد میان اَشَه (Aṣ̌a) و دروغ شکل میگیرد. این تحول را نباید به معنای آن دانست که یکباره شخصیتی کاملاً جدید پدید آمده است؛ بلکه باید آن را نتیجهٔ گسترش و صورتبندی تدریجی مفهومی دانست که در گاهان نیز ریشههایی از آن وجود داشت. ویلیام مالاندرا در دانشنامه ایرانیکا نیز از همین تحول معنایی سوشیانت از گاهان تا لایههای متأخر اوستا سخن میگوید.
در این مرحله نسبت سوشیانت با زرتشت نیز اهمیت پیدا میکند؛ در روایتهای متأخر، زرتشت دیگر خودِ منجی نهایی جهان نیست؛ او پیامآور و آغازگر نظمی است که تحقق کامل آن به آینده موکول میشود. در یشت ۱۹، سوشیانت پیروز با نوسازی جهان پیوند مستقیم دارد؛ او هنگامی ظهور میکند که آفرینش باید از پیری، مرگ، فساد و تباهی رهایی یابد و وضعیت نهایی و جاودانهٔ خود را پیدا کند. در همین روایت، Astvaṱ.ərəta از دریاچهٔ کَسوَیه ظهور میکند و با پیروزی بر دروغ و نوسازی جهان ارتباط مییابد. نکتهٔ مهمتر آن است که سوشیانت در این سنت متأخر الزاماً تنها یک چهره نیست! در یشت ۱۳ در کنار سوشیانت از سه نام Uxšyaṱ-ərəta، Uxšyaṱ-nəmah و Astvaṱ-ərəta یاد میشود. دو نام نخست بعدها در سنت پهلوی با Ōšēdar و Ōšēdarmāh تطبیق داده شدند و نام سوم، Astvaṱ.ərəta به سوشیانت نهایی پیوند خورد. در سنت پهلوی، این سه چهره در قالب سه مرحلهٔ فرجامشناختی منظمتر میشوند؛ اوشیدر و اوشیدرماه پیش از سوشیانس میآیند و هر یک برای دورهای تجدید حیات و غلبهٔ خیر را به جهان بازمیگردانند، اما سوشیانس آخرین چهره است و با تحقق فرشگرد و رستاخیز مردگان ارتباط دارد.
تصویر سوشیانت در سنت زرتشتی را باید حاصل یک تحول تاریخی دانست؛ آنچه در گاهان عنوانی برای سودرسان و کنشگرِ نظم نیک بود، در اوستای متأخر به شخصیت یا شخصیتهایی با نقش آیندهنگرانه و فرجامشناختی تبدیل شد و در سنت پهلوی سرانجام در قالب نظام سهگانهٔ اوشیدر، اوشیدرماه و سوشیانس صورتبندی منسجمتری یافت. در این میان، اَستْوَت اَرِتَه جایگاه ویژهای پیدا کرد، زیرا تصویر او با آخرین مرحلهٔ تاریخ کیهانی، رستاخیز مردگان و نوسازی نهایی آفرینش گره خورد. بنابراین، منجی پایان تاریخ در سنت زرتشتی را نمیتوان مفهومی ثابت از آغاز تا پایان دانست؛ این تصویر خود بخشی از تاریخ تحول اندیشهٔ فرجامشناختی زرتشتی است.
سه سوشیانت و معماری زمان آینده، اگر سوشیانت را تنها در قالب منجی بفهمیم، وجود سه چهرهٔ فرجامشناختی در سنت متأخر زرتشتی ممکن است زائد به نظر برسد. اگر قرار است در پایان تاریخ کسی جهان را نجات دهد، چرا یک منجی کافی نیست؟ پاسخ این پرسش را باید نه در تکثیر شخصیتهای نجاتبخش، بلکه در تصویری که سنت زرتشتی از زمان آینده و تدریجیبودن اصلاح جهان ارائه میکند جستوجو کرد؛ در این چشمانداز، جهان یکباره از وضعیت کنونی به کمال نهایی نمیرسد، بلکه فرایند پایانبخشی به سلطهٔ شر نیز خود دارای مراحل و گذارهایی است. در سنت پهلوی، اوشیدر، اوشیدرماه و سوشیانس در فاصلههایی مشخص از تاریخ آینده ظاهر میشوند. اهمیت این سهگانه در آن است که هر یک بخشی از حرکت جهان بهسوی وضعیت نهایی را نمایندگی میکند؛ بنابراین نجات در اینجا بیش از آنکه حادثهای منفرد باشد، فرایندی تاریخی و کیهانی است که در طی آن قدرت شر کاهش مییابد و نظم نیک بهتدریج بر جهان مسلط میشود. سوشیانس آخرین حلقهٔ این فرایند است، نه نخستین و تنها عامل آن. این ساختار همچنین نشان میدهد که زمان در فرجامشناسی زرتشتی صرفاً تکرار چرخههای بیپایان نیست، بلکه جهان در مسیری جهتدار حرکت میکند؛ آفرینش آغاز شده، دورهای از آمیختگی و کشمکش میان خیر و شر را پشت سر میگذارد و سرانجام به وضعیت نهایی خود میرسد. اگرچه عناصر کیهانی و دورههای زمانی در این نظام وجود دارند، تاریخ در نهایت به نقطهای بازمیگردد که دیگر چرخهٔ دیگری از تباهی و تجدید آغاز نمیشود. از همین رو، سه سوشیانت را میتوان بخشی از معماری زمان آینده دانست؛ ساختاری که در آن جهان نه با یک پرش ناگهانی، بلکه از طریق مراحلی متوالی به پایان تاریخ نزدیک میشود.
این فهم راه را برای مرحلهٔ نهایی بحث باز میکند؛ اگر سوشیانت آخرین عامل این فرایند است، نهایتاً چه چیزی در جهان تغییر خواهد کرد؟ پاسخ این پرسش ما را از شخصیت سوشیانت به رستاخیز مردگان و فرشوکرت یعنی نوسازی نهایی آفرینش میرساند. ظهور سوشیانت؛ آغاز پایان، ظهور سوشیانت در سنت زرتشتی را باید آغاز مرحلهای دانست که جهان از وضعیت آمیخته با شر بهسوی وضعیت نهایی و اصلاحشدهٔ خود حرکت میکند. بااینحال، نباید روایت فرجامشناختی را چنان یکپارچه بازگو کرد که گویی همهٔ اجزای آن ــ ظهور سوشیانت، نبرد نهایی، شکست نیروهای اهریمنی، رستاخیز مردگان، داوری و پاکشدن جهان ــ در یک متن واحد و در یک زمان مشخص به وقوع میپیوندد.




