کتابکدهیادداشت

نظری به راه‌های رهایی از بندهای سرمایه‌داری

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، کتاب «سرمایه‌داری و میل؛ هزینه روانی بازار آزاد» نوشته تاد مک گوان و ترجمه صالح قربانیان به تازگی توسط انتشارات ققنوس منتشر شده است. این اثر با استناد به نظریه روانکاوی فرویدی-لکانی، به بررسی یکی از مهم‌ترین پرسش‌های عصر حاضر می‌پردازد: چرا سرمایه‌داری با وجود تناقضات، نابرابری‌ها و اشکال عینی سرکوبی که ایجاد کرده، همچنان جذابیت و نیرویی پایدار دارد؟ مک‌گوان در این کتاب از زوایای مختلف به رابطه سرمایه‌داری و روان سوژه‌ها می‌پردازد و به تحلیل سوژه‌هایی می‌پردازد که در مناسبات تولید سرمایه‌دارانه سرمایه‌گذاری کرده و به وعده‌های آن اعتماد می‌کنند. او بر این باور است که منطق سرمایه‌داری با منطق میل سوژه هم‌راستا است: هر دو بر وعده‌ای از رضایت در آینده متکی هستند، رضایتی که همواره به تعویق می‌افتد. بر اساس تفسیر انقلابی فروید متأخر، رضایت سوژه‌ها در فقدان و از دست دادن مداوم ابژه شکل می‌گیرد و نه از تملک آن، در حالی که سرمایه‌داری این رضایت را در قالب نارضایتی ارائه می‌دهد و دستیابی به رضایت واهی را در قالب کالا وعده می‌دهد، بدون آنکه اذعان کند هیچ کالایی، به عنوان ابژه میل، هرگز کافی نخواهد بود. به این ترتیب، سرمایه‌داری سوژه‌ها را نه تنها از مواجهه با ماهیت تروماتیک شیوه رضایتمندی‌شان، بلکه از درک نقش خود در تقویت نظامی که در آن مشارکت دارند نیز محافظت می‌کند.

تاد مک‌گوان، یکی از فیلسوفان و نظریه‌پردازان برجسته معاصر آمریکایی است که در مرزهای فلسفه، روان‌کاوی لاکانی، نظریه فیلم و نقد فرهنگ فعالیت می‌کند. او به خاطر تفسیرهای نوآورانه‌اش از اندیشه‌های گئورگ ویلهلم فریدریش هگل، ژاک لاکان و زیگموند فروید شناخته شده و از چهره‌های مهم سنت فلسفه قاره‌ای در دنیای انگلیسی‌زبان به شمار می‌آید. کتاب «سرمایه‌داری و میل؛ هزینه روانی بازار آزاد» پس از سپاسگزاری، یادداشت مترجم و مقدمه، در ده فصل به موضوعاتی چون سوژه میل و سوژه سرمایه‌گذاری، تقویم روانی فضای خصوصی، پوشاندن چشمان از نگاه خیره، تداوم و قربانی کردن پس از برافتادن آن، خدایی که می‌توانیم به او ایمان آوریم، بی‌نهایتی قابل تحمل‌تر، اهداف سرمایه‌داری، مبادله عشق با رمانس، وفور و کمیابی، و بت‌واره والای بازار می‌پردازد و در نهایت نتیجه‌گیری می‌کند که به جای انباشتن، باید لذت برد.

در فصل پنجم تحت عنوان «خدایی که می‌توانیم به او ایمان آوریم»، مک‌گوان به مفهوم دیگری بزرگ به جای خدا می‌پردازد: «مدرنیته سرمایه‌داری این امکان را فراهم می‌آورد که آزادی انسان را تصور کنیم. عملکرد سرمایه‌داری، بر خلاف دیگر نظام‌های اجتماعی-اقتصادی، مستلزم اطاعت همگانی از موجودیتی متعالی نیست. اگرچه روابط سلسله‌مراتبی همچنان وجود دارد، این روابط دیگر بر توجیهات الهیاتی که عمل آزادانه را ناممکن می‌سازد، استوار نیست. به این ترتیب، گسستی چشمگیر از نظام‌های پیشین ایجاد می‌شود. همزمان، علم مدرن نیز مستلزم کنار نهادن مداخله الهی است و دیگر آن را به عنوان عاملی در محاسبه سازوکارهای کائنات در نظر نمی‌گیرد. دانشمندان می‌توانند به خدا باور داشته باشند (هرچند بسیاری این‌گونه نیستند)، اما نمی‌توانند رفتارهای انسانی یا طبیعی را با ارجاع به خدا توضیح دهند و همچنان جایگاه خود را در جامعه علمی حفظ کنند. این غیاب خدا در مدرنیته سرمایه‌داری فضایی می‌گشاید که در آن سوژه‌ها می‌توانند برای نخستین بار در تاریخ بشر بدون مواجهه با تناقضی به آزادی باور داشته باشند. در حقیقت، مفهوم آزادی تنها در غیاب نیروی الهی فعال در جهان قابل تصور است. اگرچه پس از پیدایش مدرنیته سرمایه‌داری غیاب خدا آشکار می‌شود، سرمایه‌داری همزمان شکل تازه‌ای از الوهیت را به نمایش می‌گذارد که حتی از شکل پیشین خود نیز خودکامه‌تر است. خدای جدید بازار است که برخلاف خدای قادر و عالم مطلق سنت‌های توحیدی هرگز خودکامگی‌اش را آشکار نمی‌کند. او برخلاف یهوه ادعا نمی‌کند که خدایی حسود است و ظاهراً، برخلاف خدای سنتی، آزادی را محدود نمی‌کند، بلکه برعکس، آن را پرورش می‌دهد. در مدرنیته سرمایه‌داری، بازار آزاد جایگاه خدا را اشغال می‌کند و به عنوان دیگری بزرگ، در مقام مرجعی اجتماعی عمل می‌کند. دیگری بزرگ، به‌سان خدا، میل سوژه‌ها را شکل می‌دهد و رفتارشان را هدایت می‌کند، اما این کار را به شیوه‌ای پنهان انجام می‌دهد. اگرچه هم خدا و هم بازار ضامن هستی اجتماعی‌اند، روش کار آنها تفاوت دارد. خدای سنتی و بازار هر دو به‌سان پناهگاهی در برابر ترومای آزادی عمل می‌کنند. مدرنیته سرمایه‌داری دروازه‌ای به سوی امکان آزادی می‌گشاید، اما تنها برای آنکه بی‌درنگ آن را مسدود سازد. با این حال، همین گشودگی رخداد سرنوشت‌ساز عصر مدرن است. خدا در عصر مدرن ناپدید نمی‌شود- هنوز هم اجازه داریم به او معتقد باشیم- اما این عصر باور به حضور فیزیکی او در این دنیا را کنار می‌گذارد. [به عبارت دیگر، مدرنیته خدا را کاملاً حذف نمی‌کند، بلکه دیگر نقشی فعال و ملموس در دنیای مادی برای او قائل نیست.] مادامی که خدا به عنوان یک هستی مادی حاکم بر تمام رخدادهای این جهان وجود داشته باشد، هیچ امکان واقعی برای آزادی انسان وجود ندارد، زیرا مرجع تمام فعالیت‌های انسانی یک دیگری بزرگ واقعی- و نه صرفاً معنوی- خواهد بود. تلقی زمین‌مرکز از جهان به بشر این امکان را می‌داد که نه‌تنها خود را در جایگاه مرکز آفرینش تصور کند، بلکه از وجود مسلم یک دیگری بزرگ ماهوی (به عبارت دیگر، شمایلی ماهوی از مرجعیت) نیز اطمینان حاصل نماید. با در نظر داشتن این پیش‌زمینه، می‌توانیم به درک یکی از معماهای تاریخی نزدیک شویم. از نظرگاه معاصر، دشوار است درک کنیم که چرا منظومه خورشیدمرکز کوپرنیکی تاثیری چنین بنیادین بر مراجع کاتولیک داشت. برای فرد با ایمان چه تفاوتی می‌کند که زمین در مرکز منظومه شمسی باشد یا خورشید؟ اگر کسی از آن دوران با مومنان امروز مشورت می‌کرد، شاید حتی یک نفر هم نمی‌گفت که نابودی تصور زمین‌مرکزی خواب شبانه او را مختل کرده است. خود کوپرنیک نیز هرگز نگرانی‌ای درباره خشم کلیسا به دل راه نداد، زیرا آنقدر خوش‌شانس بود که در همان روزی که کتاب «درباره گردش افلاک آسمانی» او در سال ۱۵۴۳ منتشر شد از دنیا برود. دیگران اما تا این اندازه خوش‌شانس نبودند. باور به خورشیدمرکزی نقش مهمی در محکومیت و اعدام جیوردانو برونو در سال ۱۶۰۰ توسط دادگاه تفتیش عقاید ایفا کرد و همچنین باعث شد گالیلئو گالیله، برای پرهیز از سرنوشتی مشابه، از حمایت علنی خود از نظریه کوپرنیک دست بکشد. شجاعت برونو و تسلیم گالیله هر دو نتیجه فشار شدیدی بود که کلیسا احساس می‌کرد برای حفظ تصور زمین‌مرکزی بر دوشش گذاشته شده است. نتیجه به چالش کشیدن زمین مرکزی به چالش کشیدن چیستی خدا بود.

در مجموع، کتاب «سرمایه‌داری و میل؛ هزینه روانی بازار آزاد» با برقراری پیوندی میان روانکاوی، مارکسیسم و نقد ایدئولوژی و با استفاده از مثال‌هایی از سینما، ادبیات، فرهنگ مصرفی و زندگی روزمره، نه‌تنها راز تداوم و جذابیت سرمایه‌داری را روشن می‌کند، بلکه افق نظری برای اندیشیدن به امکان رهایی از این شکل از انقیاد پیش می‌نهد. نمایه پایان کتاب نیز راهنمای خوبی برای علاقه‌مندان به دریافت اطلاعات دقیق‌تر است. کتاب «سرمایه‌داری و میل؛ هزینه روانی بازار آزاد» نوشته تاد مک گوان و ترجمه صالح قربانیان با ۴۱۶ صفحه و شمارگان ۷۷۰ نسخه از سوی انتشارات ققنوس به بازار کتاب عرضه شده است.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا