آتش: سرنوشت پرتنش و پرچالش

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، سیونهمین نشست هفتگی نشر مهراندیش در تاریخ دوشنبه ۲۷ مهرماه ۱۴۰۵، به معرفی کتاب «آتش و آتشبازی در ایران» تألیف میر محمدرضا حیدری اختصاص یافت. در این نشست، نویسنده به تشریح روند شکلگیری پژوهش خود و اهمیت آتش در تاریخ جشنها و آیینهای ایرانی پرداخت.
در ادامه، نغمه شهدیپور، هنرمند نقاش و مجسمهساز، به بررسی نقش آتش در هنر پرداخت و رضا حسینی و مهتاب وزیری، دو هنرمند اجراکننده آتش، از تجربیات خود در این زمینه سخن گفتند و اجرایی زنده با آتش ارائه کردند. کتاب «آتش و آتشبازی در ایران» به تحلیل آیینها، نمادها و کارکردهای آتش در فرهنگ ایرانی میپردازد و جایگاه آتش را در باورها و آیینهای باستانی و همچنین تغییرات نقش آن در دورههای تاریخی مختلف بررسی میکند. در این پژوهش، آتش علاوه بر جنبههای آیینی و نمادین، از منظر کاربردهای نمایشی و حضور آن در جشنها و سرگرمیهای مردمی و درباری نیز مورد توجه قرار گرفته است.
نویسنده کتاب در توضیح جشنهای آتش به سه مفهوم کلیدی اشاره کرد: نخست جشنهای آتش که آیینهای کهنی هستند که در آنها آتش بهعنوان عنصر مقدس یا نماد قدرت طبیعت مورد احترام قرار میگیرد. از جمله این جشنها میتوان به جشن سده در ایران، بونفایر نایت در بریتانیا و جشن هوگانها در اسکاتلند اشاره کرد. دوم جشنهای مرتبط با خدایان آتش، مانند جشن آذرگان که به افتخار آذر یا خدای آتش برگزار میشود و سوم جشنهایی که آتش در آنها نقش محوری ندارد اما حضوری پررنگ دارد.
دومین مفهوم کلیدی رقصهای آتش یا اجراهای با آتش است که در آن حرکات بدن و شعلههای آتش ترکیب میشوند. نمونههایی از این اجراها شامل رقصهای آتش در بالی و هاوایی و یا اجراهای سیرک آفتاب هستند. همچنین آتشبازی بهعنوان سومین موضوع مورد بررسی قرار گرفته است که شامل نمایشهای برنامهریزیشدهای است که در آن مواد منفجره و باروت برای خلق جلوههای بصری استفاده میشوند. آتشبازی به شیوههای مختلفی اجرا میشود و ابزارهای گوناگونی برای آن به کار میروند.
محمدرضا حیدری درباره انگیزه نگارش این کتاب توضیح داد که علاقه او به آتش و آتشبازی از زمانی آغاز شد که در حال گردآوری تاریخ هنرهای نمایشی در ایران بود. در این مسیر، با گزارشهای متعددی درباره آتش و آتشبازی در منابع تاریخی مواجه شد و به این نتیجه رسید که آتشبازی نمیتواند موضوعی فرعی در تاریخ جشنها و نمایشها باشد؛ بلکه باید بهعنوان موضوعی مستقل مورد بررسی قرار گیرد. یکی از دریافتهای اصلی او در این پژوهش، ارتباط آتش با قدرت و نیروی مردم است. حکومتها در دورههای مختلف از آتش برای نمایش شکوه و اقتدار خود استفاده کردهاند، اما زمانی که آتش در اختیار مردم قرار میگیرد، میتواند به ابزاری برای ابراز وجود و سرپیچی از نظم مسلط تبدیل شود.
حیدری در ادامه به جایگاه آتش در ایران باستان اشاره کرد و یادآور شد که آتش در دوره ساسانی از منزلتی ویژه برخوردار بود و در ساختار دینی و اجتماعی آن زمان جایگاهی رسمی داشت. حضور آتش در جشنها و آیینهای مختلف به معنای بیقید و شرط بودن رفتار با آن نبود؛ بلکه آتش، با وجود کاربردهای متنوع، همچنان عنصری محترم به شمار میرفت و استفاده از آن نیازمند ملاحظات خاصی بود. او همچنین به گزارشهای دوره اسلامی درباره جشنهای ایرانی اشاره کرد و از «نوروزیات» و «مهرجانیات» در ادبیات عرب بهعنوان نمونههایی مهم یاد کرد که از برگزاری جشنهای نوروز و مهرگان و حضور آتش در این مراسم خبر میدهند.
نویسنده در ادامه به تداوم تاریخی جشنهای آتش و تنشهای آن در گذر زمان پرداخت و گفت که دربارهای اسلامی گاهی با برگزاری جشنهای ایرانی، میراث و شکوه حکومتهای باستان را به نمایش میگذاشتند. اما شکل برگزاری این جشنها در میان مردم میتوانست مخالفت برخی جریانهای سنتگرا را برانگیزد. این مخالفتها گاه خلفا را به مقابله با مراسم وادار میکرد، اما به نظر میرسد چنین برخوردهایی همیشه به توقف یا حذف آنها نمیانجامید. بنابراین، تاریخ آتشبازی در این دوره باید در نسبت میان تداوم سنتهای مردمی، حساسیتهای دینی و ملاحظات سیاسی حکومتها بررسی شود.
حیدری همچنین به ورود و گسترش فنون آتشبازی و کاربرد باروت پرداخت. باروت که در چین اختراع شده بود، بهتدریج به مناطق دیگر، از جمله ایران و جهان اسلام، راه یافت و زمینه گسترش شکلهای تازهای از آتشبازی را فراهم کرد. در دوره صفوی، آتشبازی به یکی از جلوههای نمایش شکوه دربار تبدیل شد؛ اما گزارشهای دوره قاجار تصویری از تجربهای فراتر از تماشای یک نمایش درباری ارائه میدهند. در بسیاری از بازیها و مراسم آتشبازی، آتش در دست مردم بود و هیجان مراسم از مشارکت مستقیم آنان نشأت میگرفت.
در چنین وضعیتی، آتشبازی بیش از آنکه رویدادی برای تماشا باشد، تجربهای بود که هیجان آن از درگیر شدن مردم با آتش و با یکدیگر پدید میآمد. حیدری همچنین به دوره پهلوی و بهرهگیری از جشنها و سنتهای باستانی در چارچوب ملیگرایی باستانگرایانه حکومت رضاشاه اشاره کرد. در این دوره، برجستهسازی آیینها و جشنهای پیش از اسلام بخشی از تلاش برای پیوند دادن هویت ملی معاصر با گذشتهای پرشکوه بود. به این ترتیب، آتش و جشنهای مرتبط با آن در دورههای مختلف، افزون بر جایگاه آیینی و سرگرمکننده خود، در بازنمایی هویت و اقتدار سیاسی نیز نقش داشتهاند.
در بخش دیگری از نشست، نغمه شهدیپور درباره حضور آتش در هنر و پیوند آن با اسطورههای شرقی و غربی صحبت کرد. او با اشاره به تداوم الگوهای اسطورهای در هنر معاصر، به این نکته پرداخت که هنرمندان گاه، حتی بدون ارجاع آگاهانه به یک روایت اسطورهای، صورتها و معناهای آن را در آثار خود بازآفرینی میکنند. آتش در این آثار میتواند با مفاهیمی چون تطهیر، رهایی و طغیان پیوند بخورد. در این زمینه، میتوان به آثار و اجراهای هنرمندانی اشاره کرد که آتش را از عنصری صرفاً نمایشی فراتر بردهاند.
شهدیپور همچنین به بازنمایی آتش در نگارگری ایرانی اشاره کرد و نمونههایی چون تصویر عبور سیاوش از آتش در نسخههای مصور شاهنامه و نگاره معراج اثر سلطان محمد را مورد بررسی قرار داد. در این نمونهها، آتش صرفاً عنصری طبیعی یا جلوهای تزئینی نیست، بلکه در شکلگیری معنای تصویر و بیان مفاهیم معنوی و روایی نقش دارد. در پایان نشست، رضا حسینی و مهتاب وزیری درباره تجربههای خود در اجرا با آتش، فنون کار و واکنش تماشاگران صحبت کردند. آنها به جزئیاتی از رابطه اجراگر و مخاطب اشاره کردند که در توصیفهای معمول از آتشبازی کمتر به چشم میآید: از ذوقزدگی و تشویق تماشاگران با نخستین حرکتهای اجراگر تا تأثیر صدای شعله بر فضای اجرا و ایجاد کشش و هیجان. این جزئیات نشان میداد که جذابیت آتش تنها به آنچه دیده میشود محدود نیست؛ صدا، حرکت، فاصله بدن با شعله و انتظار تماشاگر نیز در تجربه اجرا سهم دارند.
این دو اجراگر در ادامه، اجرایی زنده با آتش برای حاضران ارائه کردند. نشست رونمایی کتاب «آتش و آتشبازی در ایران» با کنار هم قرار دادن پژوهش تاریخی، گفتوگو درباره هنر معاصر و تجربه زنده اجرا، وجوه مختلف آتش را بررسی کرد؛ عنصری که در طول تاریخ، گاه نشانه شکوه و اقتدار حکومتها بوده، گاه در آیینها و جشنهای جمعی حضور یافته و گاه در دست مردم، به نیرویی برای مشارکت، هیجان و ابراز وجود تبدیل شده است.



