تحلیل دو جنبهی معرفت: ناگذرا و گذرا

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، فرهاد بیانی، عضو هیئت علمی موسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، در یادداشتی به بررسی فرایند معرفت از منظر رئالیسم انتقادی پرداخته است. وی در این مکتب به تفکیک هوشمندانه و راهگشایی در خصوص فرایند کسب معرفت اشاره میکند که نه تنها تمایز این مکتب را با سایر مکاتب و مطالعات علم و معرفت نشان میدهد، بلکه جامعیت قابل توجهی به آن در توصیف و تحلیل معرفت میبخشد.
بسکار فرایند معرفت را به دو بخش بعد لازم (ناگذرا) و متعدی (گذرا) تقسیم میکند. بر اساس این تقسیمبندی، بعد لازم علم به مکانیسمها و هویتهای واقعی مربوط میشود که مستقل از افراد وجود دارند و عمل میکنند؛ این همان موضوع و متعلَّق علم است. در مقابل، بعد متعدی علم به جنبه اجتماعی و فرهنگی تولید معرفت علمی در فعالیت اجتماعی اشاره دارد. به عبارت دیگر، هویتهای لازم و ناگذرا در علم و معرفت علمی در فعالیت اجتماعی افراد شناسایی میشوند. این بعد از تولید معرفت علمی شامل علل فاعلی (دانشمند و جامعه علمی) و علل مادی (توصیفهای دانشمندان پیشین، نظریههای موجود، پارادایمها، مدلها، روشها و تکنیکهای تحقیق یا یک شاخه علمی) است (بسکار، ۱۹۷۵: ۱۱).
به بیان دیگر، معرفت علمی هم دارای موضوعاتی است که مستقل از اراده و شناخت کنشگر انسانی وجود دارد و هم در عین حال فرایند و سازوکار کسب معرفت نسبت به این موضوعات ماهیتی اجتماعی- فرهنگی دارد که شامل تئوریها، مدلها، مفروضات، ابزار و روشهای تحقیق است. بسکار با تأکید بر بعد لازم معرفت، تمایز خود را با ایدهآلیستها روشن میکند و با توجه به بعد متعدی آن، فاصله خود را با تجربهگرایان نشان میدهد. از یک سو، نحلههای تجربهگرا (تجربهگرایان کلاسیک و پوزیتیویستها) از بعد متعدی غفلت دارند و از سوی دیگر، ایدهآلیستها نیز به بعد لازم توجهی ندارند.
رئالیسم انتقادی معتقد است که اگرچه آنچه در طبیعت کشف میشود باید در ذهن و تفکر بیان شود، اما ساختارها و قوانین علمی کشف شده در طبیعت وجود و عملکردشان وابسته به ذهن نیست. بنابراین، حتی اگر علم و معرفتی وجود نداشته باشد، طبیعت وجود دارد (بعد لازم)، طبیعتی که به وسیله فعالیتهای اجتماعی و انسانی به کشف و تفسیر در میآید (بعد متعدی) (بسکار، ۱۹۷۵: ۱۷).
لازم به ذکر است که تجربهگرایی کلاسیک نه به بعد لازم و نه به بعد متعدی معرفت علمی توجه دارد، زیرا بعد لازم که همان متعلق معرفت است و ناظر به مکانیسمهای زیربنایی واقعی است که خالق پدیدهها و رویدادها هستند، از دید تجربهگرایی کلاسیک غفلت شده است. تجربهگرایی کلاسیک به این دلیل که این مکانیسمها به تجربه در نمیآیند، آنها را غیرواقعی و ناموجود میداند. به همین ترتیب، بعد متعدی نیز پذیرفته نمیشود.
بنابراین، میتوان گفت که رئالیسم انتقادی دو معیار برای فلسفه علم در نظر دارد؛ فلسفه علم باید بتواند هر دو بعد علم را نشان دهد: هم مولفههای اجتماعی علم و هم استقلال وجودی موضوع و متعلق علم از فرایند تولید معرفت علمی را. در حالی که تجربهگرایی کلاسیک نه به بعد متعدی علم توجه دارد و نه به بعد لازم، ایدهآلیسم استعلایی نیز تنها به بعد متعدی علم توجه میکند (بسکار، ۱۹۷۵: ۱۴).
موضوع مرکزی برای رئالیسم تجربی، جهان تجربی است. رئالیستهای تجربی بر این باورند که آنچه واقعیتهای تجربی (پدیدههای واقعی) نامیده میشود، در واقع نتیجه ادراکات حسی است. در حالی که از دیدگاه رئالیستهای انتقادی، پدیدههای واقعی همان قوانین علی و ساختارهایی هستند که مستقل از انسان و ادراکات او وجود دارند. بسکار حداقل سه نقد به رئالیستهای تجربی، به ویژه رویکرد آنها در باب جهان تجربی وارد میکند: ۱. وقتی رئالیست تجربی برای تعریف جهان (هستیشناسی) بر مقوله تجربه تأکید میکند، در واقع مرتکب یک مغالطه آشکار میشود که طبق آن هستیشناسی به معرفتشناسی تقلیل داده میشود. ۲. رئالیسم تجربی بر قابل آزمایش بودن رویدادها و پدیدهها به عنوان یک خصیصه ضروری برای جهان تأکید میکند، به جای اینکه ویژگی ممکن (محتمل) بودن برای برخی چیزها لحاظ شود. ۳. رئالیسم تجربی از شرایطی که آزمایش در علم ذیل آن معنادار میشود، غفلت میکند (بسکار، ۱۹۷۵: ۱۸).
در مقابل، رئالیسم انتقادی در باب چیستی تجربه و نقش آن در معرفت چنین باور دارد که تجربههای معنادار به همان اندازه که به ادراک حسی مربوطاند، به فعالیتهای آزمایشگاهی نیز ارتباط دارند. به عبارت دیگر، انسان به همان اندازه که مشاهدهگر تجربه است (منفعل)، به عنوان یک عامل علی (دانشمند فعال در آزمایشگاه) نیز نقش ایفا میکند. بر اساس این توضیح، رئالیسم انتقادی معتقد است که تجربه به دو تحلیل ادراک حسی و فعالیت آزمایشگاهی قابل دستهبندی است. ادراک حسی ناظر به این واقعیت است که جهانی وجود دارد که رویدادها در آن رخ میدهد و مستقل از این است که ما آن را بشناسیم یا خیر. اما کار به اینجا ختم نمیشود، زیرا «شرایطی» که این مشاهده و تجربه در آن رخ میدهد به نحو چشمگیری وابسته به انتخابها، تصمیمات و فعالیت عامل انسانی (دانشمند) است که لوازم و امکانات چنین تجربه و مشاهدهای را فراهم میکند.
به عبارت دیگر، این جهان ناگذرا (لازم) مستلزم اموری است که شرایط خاص آزمایشگاهی ساختار یافته است. عقلانیت فعالیت آزمایشگاهی، علاوه بر ناگذرا بودن، واجد این پیشفرض نیز هست که اموری که تحت شرایط آزمایشگاهی بررسی میشوند باید ساختار یافته باشند (بسکار، ۱۹۷۵: ۲۶-۲۰). بسکار به بیان دیگر، سخن بسکار و رئالیسم انتقادی در باب معرفت نسبت به تجربهها و واقعیتهای طبیعی این است که آزمایش در شرایط خاصی انجام میشود و عامل انسانی در این فرایند نقش جدی بازی میکند. دانشمند در آزمایشگاه بر اساس اهداف و مقاصد خاصی شرایط ویژهای را ایجاد میکند که رخدادهایی خاص با نظمی خاص رخ میدهد. لذا میتوان گفت مشاهده توالی و تعاقب رویدادها تنها در شرایط خاصی رخ میدهد و ممکن میشود و عامل انسانی خالق چنین شرایطی است.
پس میتوان استدلال کرد آنچه به عنوان توالی رویدادها یا حتی با عنوان قوانین علی و علمی جهانشمول به دست میآید، نمیتواند همان قوانین علی و علمی جهانشمولی باشد که در بیرون از فضای آزمایشگاهی وجود دارد (توحیدی نسب و فروزنده، ۱۳۹۲: ۱۱۹). بنابراین، میتوان چنین برداشت کرد که حتی مطالعه پدیدههای طبیعی که از راه تجربه انجام میشود نیز چون در فرایند خود متاثر از مداخله عاملیت انسانیاند، نمیتواند همان رخداد طبیعی باشد که در جهان خارج از آزمایشگاه رخ میدهد. بنابراین، تمام آنچه تحت عنوان قوانین علی، همبستگی میان پدیدهها، رفتار مواد، توالی رویدادها، نسبت میان پدیدهها و غیره در آزمایشگاهها به دست میآید، تفاوت غیرقابل انکاری با مواردی دارد که در جهان طبیعی خارج و بیرون از محیط آزمایشگاه که تحت تأثیر مداخلات دانشمند انسانی نیست، وجود دارد.
از اینجا میتوان نتیجه گرفت که این تلقی رایج، به ویژه در علوم انسانی و اجتماعی، که در علوم طبیعی با رخدادهای عینی و واقعی همانگونه که هستند سروکار داریم، با چالش جدی مواجه میشود و چنین نیست که علوم طبیعی امکان مطالعه جهان طبیعی را آنگونه که هست و بدون مداخله انسانی و ایجاد انحراف از واقعیت داشته باشند. رئالیسم انتقادی از این دیدگاهها دو نتیجه اساسی را استخراج میکند؛ اول، وجود تمایز هستیشناختی آشکار میان قوانین علی و الگوی توالی رویدادها. به این معنی که بین آنچه در جهان خارجی واقعی وجود دارد (قوانین علی) و علم اساساً در پی کشف آن است با آنچه در شرایط مصنوعی آزمایشگاهی به دست میآید (توالی و تعاقب رویدادها) تفاوت وجود دارد. دوم، فعالیت آزمایشگاهی در صورتی عقلانی است که قانون علی در بیرون از محیط آزمایشگاه نیز صادق باشد (بسکار، ۱۹۷۵: ۲۵).



