درک دین در بطن جامعه

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، بررسی ارتباط دین، فقه، حقوق و جامعه یکی از حوزههای مهم و در حال گسترش در علوم انسانی و اجتماعی معاصر به شمار میآید. در این زمینه، موضوع دینی در ارتباط با باورها، مناسک، اخلاق، نهادها، قوانین، حافظه تاریخی و شیوههای زندگی روزمره مورد تحلیل قرار میگیرد و فقه نیز علاوه بر جایگاه استنباطی و هنجاری خود، در بستر حیات اجتماعی، فرهنگی و حقوقی مورد توجه قرار میگیرد.
دین در زندگی اجتماعی با مفاهیمی چون خانواده، جنسیت، شهروندی، اخلاق عمومی، زبان مشترک، نهادهای اجتماعی و تجربیات جمعی انسانها ارتباط دارد. فقه نیز، هرچند بر مبانی، قواعد، منابع و روشهای خاص خود استوار است، در تعامل با انسانها، روابط اجتماعی، نیازهای عمومی، نظمهای حقوقی، تحولات تاریخی و مسائل نوپدید جامعه قرار میگیرد. کتاب «جامعهشناسی حقوقی دین و فقه» نوشته سید محمود نجاتی حسینی (خراسانی) به بررسی این مسائل بنیادین میپردازد: اینکه دین و فقه چگونه در بستر جامعه، تاریخ، نهاد، حقوق، اخلاق، فرهنگ و زندگی روزمره قابل فهم و تحلیل هستند.
اهمیت این اثر به این دلیل است که در ادبیات فارسی و به ویژه در فضای مطالعات جامعهشناختی ایران، آثار متمرکز و میانرشتهای در زمینه جامعهشناسی حقوقی دین و فقه چندان فراوان نیستند. در سنت پژوهشی ما، مطالعات فقهی و حقوقی غالباً در افق دروندانشی، هنجاری و استنباطی سامان یافتهاند. از سوی دیگر، مطالعات جامعهشناسی دین نیز کمتر به طور مستقیم به تحلیل اجتماعی فقه، زبان فقهی، صورتهای حقوقی دین، نسبت حق و تکلیف، شهروندی دینی، اخلاق اجتماعی و مواجهه فقه با واقعیتهای اجتماعی مدرن پرداختهاند. بنابراین، این کتاب را میتوان تلاشی کمسابقه برای ایجاد یک میدان گفتوگوی علمی میان جامعهشناسی دین، جامعهشناسی حقوق، فقه اجتماعی، فلسفه اجتماعی فقه و مطالعات فرهنگی دین دانست.
نقطه آغاز این کتاب، فهم جامعهشناختی و حقوقی امر دینی و مسئله اصلی آن، مطالعه اجتماعی دین و فقه به عنوان پدیدههایی تاریخی، نهادی، فرهنگی و حقوقی است. مؤلف تلاش میکند نشان دهد که دین و فقه، در کنار جایگاه اعتقادی و هنجاری خود، در روابط اجتماعی، نهادها، منافع عمومی، اخلاق جمعی، مناسبات شهروندی، خانواده، جنسیت، دعا، حدیث، حکمت، متون دینی و صورتهای تاریخی زیست دینی نیز حضور دارند. از این منظر، فقه فراتر از مجموعهای از احکام و قواعد است؛ دانشی است که در تاریخ، فرهنگ، اجتماع، زبان، نهاد و زندگی مردم معنا مییابد و آثار آن در ساختارهای اخلاقی، حقوقی و اجتماعی قابل بررسی است.
ساختار کتاب نشاندهنده همین گستره و رویکرد میانرشتهای است. اثر با طرح مسئله امر دینی، واقعیت اجتماعی حقوق و اخلاق و ضرورت تحلیل جامعهشناختی آغاز میشود و سپس در گفتارهای مختلف، جنبههای متنوع این نسبت را بررسی میکند. در گفتار نخست کتاب، نسبت حقوق-اخلاق دینی با مصلحت عمومی از خلال مطالعه اجتماعی دعا، حدیث و حکمت شیعی مورد بررسی قرار میگیرد. در این بخش، مفاهیمی چون خیر جمعی، منفعت عمومی، مصالح شرعی و مصالح مردم در نسبت با معارف دینی و حیات اجتماعی مطرح میشوند.
در گفتارهای دوم و سوم کتاب نیز، مسئله شهروندی در دو افق عرفی و دینی بررسی میشود. این کتاب در این بخشها نشان میدهد که حقوق شهروندی، علاوه بر معنای حقوقی و اداری خود، با اخلاق، اجتماع، نهاد، حق الناس، رابطه مردم با یکدیگر و صورتهای دینی فهم مسئولیت اجتماعی پیوند دارد. بازخوانی نهجالبلاغه و نهجالفصاحه در این زمینه، نمونهای روشن از تلاش مؤلف برای پیوند دادن متون دینی با تحلیل جامعهشناختی حقوق و اخلاق است.
گفتار چهارم کتاب با تمرکز بر «خود» و «دیگری» در حقوق و اخلاق دینی و گفتمان دعای شیعی، امکان فهم اجتماعی دعا را پیش میکشد. دعا در اینجا به عنوان متنی اجتماعی، اخلاقی و رابطهای خوانده میشود که در آن تصویر انسان، دیگری، جامعه، مسئولیت، نیاز، رنج و امید بازتاب مییابد. چنین نگاهی راه را برای مطالعه جامعهشناختی مناسک، زبان دینی و اخلاق اجتماعی هموار میکند و با ارائه سنخشناسی کنشگران دعا، پیوند میان تجربه دینی، مسئولیت اخلاقی و نسبت اجتماعی با دیگری را صورتبندی میکند.
در گفتار پنجم کتاب، مسئله فمینیسم، اسلام، حقوق بشر و شهروندی زنان از منظر جامعهشناختی مورد بررسی قرار میگیرد. اهمیت این بخش در آن است که مسئله زن، خانواده، حضور اجتماعی و زنانگی را در پیوند با سنت، مدرنیته، فقه، فلسفه اجتماعی، حقوق، فرهنگ و تفسیر اجتماعی متون دینی تحلیل میکند. این رویکرد به مخاطب کمک میکند تا پیچیدگی نسبت جنسیت، دین، حقوق و جامعه را در سطحی علمیتر و دقیقتر ببیند.
در گفتار ششم، که گفتار پایانی کتاب است، به طور مستقیمتر به فقه، واقعیت اجتماعی و امکان صورتبندی جامعهشناسی فقه پرداخته میشود. در این بخشها، فقه اسلامی به عنوان فن-دانش حقوق دینی سنتی مطالعه میشود که با عبادات، عقود، ایقاعات و احکام سروکار دارد و در مواجهه با واقعیتهای اجتماعی مدرن، نیازمند خوانشی تاریخی، اجتماعی و نهادی است. سید محمود نجاتی حسینی مؤلف در ادامه این مسیر، از فلسفه اجتماعی فقه، جامعهشناسی حقوق، زبان فقهی، فرازبان اجتماعی فقه، کارکرد اجتماعی متون فقهی و امکان تیپشناسی اجتماعی فقه سخن میگوید.
توجه به نقدهای راهبردی متفکرانی چون غزالی و مولوی نیز نشان میدهد که کتاب، در کنار بهرهگیری از منابع جدید علوم اجتماعی، سنت انتقادی و اخلاقی درون فرهنگ اسلامی-ایرانی را نیز در افق تحلیل خود قرار داده است. از حیث رویکرد نظری، کتاب در نقطه تلاقی چند سنت فکری قرار دارد: جامعهشناسی دین، جامعهشناسی حقوق، جامعهشناسی معرفت، مطالعات فرهنگی دین، فلسفه اجتماعی فقه، هرمنوتیک اجتماعی متون دینی و تحلیل تاریخی نهادهای دینی. چنین رویکردی امکان میدهد مفاهیمی مانند حق، تکلیف، مصلحت، شهروندی، اخلاق، دعا، زن، خانواده، فقه، نهاد، زبان و قدرت اجتماعی دین در پیوند با یکدیگر فهم شوند.
این رویکرد با افقهای شناخته شده جامعهشناسی دین، جامعهشناسی حقوق، جامعهشناسی معرفت و تحلیل نهادی دین نسبت دارد و میتواند خواننده را به فهمی اجتماعیتر از مفاهیمی چون حق، تکلیف، مصلحت، شهروندی، اخلاق، فقه، نهاد و زبان دینی رهنمون سازد. مخاطبان این کتاب به علاقهمندان به جامعهشناسی محدود نمیشود و پژوهشگران حقوق، الهیات، مطالعات اسلامی، فقه اجتماعی، مطالعات فرهنگی، دینپژوهی و فلسفه اجتماعی میتوانند از مباحث آن بهرهمند شوند. همچنین برای طلاب، پژوهشگران حوزوی، علاقهمندان به مطالعات میانرشتهای و کسانی که در مورد نسبت دین، جامعه، اخلاق، حقوق و زیست روزمره میاندیشند، این اثر میتواند افقهای تازهای بگشاید.
انتشار کتاب «جامعهشناسی حقوقی دین و فقه» در ادامه توجه به آثاری است که میکوشند مرزهای رایج میان دانشها را به عرصههایی برای گفتگوی ثمربخش تبدیل کنند و به توسعه ادبیات جامعهشناسی دین و جامعهشناسی حقوق در ایران یاری رسانند. این اثر میتواند زمینههایی برای گفتوگوهای دقیقتر و روشمندتر در مورد دین، فقه، اخلاق، حقوق و جامعه فراهم آورد. به نظر مؤلف، امید است این کتاب بتواند سهمی در توسعه ادبیات جامعهشناسی دین و جامعهشناسی حقوق در ایران و همچنین گسترش مرزهای بینادانشی چون جامعهشناسی دینی حقوق و فقه و جامعهشناسی حقوقی دین و فقه و نیز جامعهشناسی دینی اسلام و تشیع داشته باشد و مورد توجه پژوهشگران، دانشجویان و خوانندگان دغدغهمند حوزه دین و جامعه و فقه و دانشهای اسلامی قرار گیرد. کتاب «جامعهشناسی دینی حقوق و فقه» نوشته سید محمود نجاتی حسینی (خراسانی) به همت انتشارات آگرین کتاب در مهرماه ۱۴۰۵ منتشر شده است.



