آموزش عالیآموزش و پرورش

درک دین در بطن جامعه

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، بررسی ارتباط دین، فقه، حقوق و جامعه یکی از حوزه‌های مهم و در حال گسترش در علوم انسانی و اجتماعی معاصر به شمار می‌آید. در این زمینه، موضوع دینی در ارتباط با باورها، مناسک، اخلاق، نهادها، قوانین، حافظه تاریخی و شیوه‌های زندگی روزمره مورد تحلیل قرار می‌گیرد و فقه نیز علاوه بر جایگاه استنباطی و هنجاری خود، در بستر حیات اجتماعی، فرهنگی و حقوقی مورد توجه قرار می‌گیرد.

دین در زندگی اجتماعی با مفاهیمی چون خانواده، جنسیت، شهروندی، اخلاق عمومی، زبان مشترک، نهادهای اجتماعی و تجربیات جمعی انسان‌ها ارتباط دارد. فقه نیز، هرچند بر مبانی، قواعد، منابع و روش‌های خاص خود استوار است، در تعامل با انسان‌ها، روابط اجتماعی، نیازهای عمومی، نظم‌های حقوقی، تحولات تاریخی و مسائل نوپدید جامعه قرار می‌گیرد. کتاب «جامعه‌شناسی حقوقی دین و فقه» نوشته سید محمود نجاتی حسینی (خراسانی) به بررسی این مسائل بنیادین می‌پردازد: اینکه دین و فقه چگونه در بستر جامعه، تاریخ، نهاد، حقوق، اخلاق، فرهنگ و زندگی روزمره قابل فهم و تحلیل هستند.

اهمیت این اثر به این دلیل است که در ادبیات فارسی و به ویژه در فضای مطالعات جامعه‌شناختی ایران، آثار متمرکز و میان‌رشته‌ای در زمینه جامعه‌شناسی حقوقی دین و فقه چندان فراوان نیستند. در سنت پژوهشی ما، مطالعات فقهی و حقوقی غالباً در افق درون‌دانشی، هنجاری و استنباطی سامان یافته‌اند. از سوی دیگر، مطالعات جامعه‌شناسی دین نیز کمتر به طور مستقیم به تحلیل اجتماعی فقه، زبان فقهی، صورت‌های حقوقی دین، نسبت حق و تکلیف، شهروندی دینی، اخلاق اجتماعی و مواجهه فقه با واقعیت‌های اجتماعی مدرن پرداخته‌اند. بنابراین، این کتاب را می‌توان تلاشی کم‌سابقه برای ایجاد یک میدان گفت‌وگوی علمی میان جامعه‌شناسی دین، جامعه‌شناسی حقوق، فقه اجتماعی، فلسفه اجتماعی فقه و مطالعات فرهنگی دین دانست.

نقطه آغاز این کتاب، فهم جامعه‌شناختی و حقوقی امر دینی و مسئله اصلی آن، مطالعه اجتماعی دین و فقه به عنوان پدیده‌هایی تاریخی، نهادی، فرهنگی و حقوقی است. مؤلف تلاش می‌کند نشان دهد که دین و فقه، در کنار جایگاه اعتقادی و هنجاری خود، در روابط اجتماعی، نهادها، منافع عمومی، اخلاق جمعی، مناسبات شهروندی، خانواده، جنسیت، دعا، حدیث، حکمت، متون دینی و صورت‌های تاریخی زیست دینی نیز حضور دارند. از این منظر، فقه فراتر از مجموعه‌ای از احکام و قواعد است؛ دانشی است که در تاریخ، فرهنگ، اجتماع، زبان، نهاد و زندگی مردم معنا می‌یابد و آثار آن در ساختارهای اخلاقی، حقوقی و اجتماعی قابل بررسی است.

ساختار کتاب نشان‌دهنده همین گستره و رویکرد میان‌رشته‌ای است. اثر با طرح مسئله امر دینی، واقعیت اجتماعی حقوق و اخلاق و ضرورت تحلیل جامعه‌شناختی آغاز می‌شود و سپس در گفتارهای مختلف، جنبه‌های متنوع این نسبت را بررسی می‌کند. در گفتار نخست کتاب، نسبت حقوق-اخلاق دینی با مصلحت عمومی از خلال مطالعه اجتماعی دعا، حدیث و حکمت شیعی مورد بررسی قرار می‌گیرد. در این بخش، مفاهیمی چون خیر جمعی، منفعت عمومی، مصالح شرعی و مصالح مردم در نسبت با معارف دینی و حیات اجتماعی مطرح می‌شوند.

در گفتارهای دوم و سوم کتاب نیز، مسئله شهروندی در دو افق عرفی و دینی بررسی می‌شود. این کتاب در این بخش‌ها نشان می‌دهد که حقوق شهروندی، علاوه بر معنای حقوقی و اداری خود، با اخلاق، اجتماع، نهاد، حق الناس، رابطه مردم با یکدیگر و صورت‌های دینی فهم مسئولیت اجتماعی پیوند دارد. بازخوانی نهج‌البلاغه و نهج‌الفصاحه در این زمینه، نمونه‌ای روشن از تلاش مؤلف برای پیوند دادن متون دینی با تحلیل جامعه‌شناختی حقوق و اخلاق است.

گفتار چهارم کتاب با تمرکز بر «خود» و «دیگری» در حقوق و اخلاق دینی و گفتمان دعای شیعی، امکان فهم اجتماعی دعا را پیش می‌کشد. دعا در اینجا به عنوان متنی اجتماعی، اخلاقی و رابطه‌ای خوانده می‌شود که در آن تصویر انسان، دیگری، جامعه، مسئولیت، نیاز، رنج و امید بازتاب می‌یابد. چنین نگاهی راه را برای مطالعه جامعه‌شناختی مناسک، زبان دینی و اخلاق اجتماعی هموار می‌کند و با ارائه سنخ‌شناسی کنشگران دعا، پیوند میان تجربه دینی، مسئولیت اخلاقی و نسبت اجتماعی با دیگری را صورت‌بندی می‌کند.

در گفتار پنجم کتاب، مسئله فمینیسم، اسلام، حقوق بشر و شهروندی زنان از منظر جامعه‌شناختی مورد بررسی قرار می‌گیرد. اهمیت این بخش در آن است که مسئله زن، خانواده، حضور اجتماعی و زنانگی را در پیوند با سنت، مدرنیته، فقه، فلسفه اجتماعی، حقوق، فرهنگ و تفسیر اجتماعی متون دینی تحلیل می‌کند. این رویکرد به مخاطب کمک می‌کند تا پیچیدگی نسبت جنسیت، دین، حقوق و جامعه را در سطحی علمی‌تر و دقیق‌تر ببیند.

در گفتار ششم، که گفتار پایانی کتاب است، به طور مستقیم‌تر به فقه، واقعیت اجتماعی و امکان صورت‌بندی جامعه‌شناسی فقه پرداخته می‌شود. در این بخش‌ها، فقه اسلامی به عنوان فن-دانش حقوق دینی سنتی مطالعه می‌شود که با عبادات، عقود، ایقاعات و احکام سروکار دارد و در مواجهه با واقعیت‌های اجتماعی مدرن، نیازمند خوانشی تاریخی، اجتماعی و نهادی است. سید محمود نجاتی حسینی مؤلف در ادامه این مسیر، از فلسفه اجتماعی فقه، جامعه‌شناسی حقوق، زبان فقهی، فرازبان اجتماعی فقه، کارکرد اجتماعی متون فقهی و امکان تیپ‌شناسی اجتماعی فقه سخن می‌گوید.

توجه به نقدهای راهبردی متفکرانی چون غزالی و مولوی نیز نشان می‌دهد که کتاب، در کنار بهره‌گیری از منابع جدید علوم اجتماعی، سنت انتقادی و اخلاقی درون فرهنگ اسلامی-ایرانی را نیز در افق تحلیل خود قرار داده است. از حیث رویکرد نظری، کتاب در نقطه تلاقی چند سنت فکری قرار دارد: جامعه‌شناسی دین، جامعه‌شناسی حقوق، جامعه‌شناسی معرفت، مطالعات فرهنگی دین، فلسفه اجتماعی فقه، هرمنوتیک اجتماعی متون دینی و تحلیل تاریخی نهادهای دینی. چنین رویکردی امکان می‌دهد مفاهیمی مانند حق، تکلیف، مصلحت، شهروندی، اخلاق، دعا، زن، خانواده، فقه، نهاد، زبان و قدرت اجتماعی دین در پیوند با یکدیگر فهم شوند.

این رویکرد با افق‌های شناخته شده جامعه‌شناسی دین، جامعه‌شناسی حقوق، جامعه‌شناسی معرفت و تحلیل نهادی دین نسبت دارد و می‌تواند خواننده را به فهمی اجتماعی‌تر از مفاهیمی چون حق، تکلیف، مصلحت، شهروندی، اخلاق، فقه، نهاد و زبان دینی رهنمون سازد. مخاطبان این کتاب به علاقه‌مندان به جامعه‌شناسی محدود نمی‌شود و پژوهشگران حقوق، الهیات، مطالعات اسلامی، فقه اجتماعی، مطالعات فرهنگی، دین‌پژوهی و فلسفه اجتماعی می‌توانند از مباحث آن بهره‌مند شوند. همچنین برای طلاب، پژوهشگران حوزوی، علاقه‌مندان به مطالعات میان‌رشته‌ای و کسانی که در مورد نسبت دین، جامعه، اخلاق، حقوق و زیست روزمره می‌اندیشند، این اثر می‌تواند افق‌های تازه‌ای بگشاید.

انتشار کتاب «جامعه‌شناسی حقوقی دین و فقه» در ادامه توجه به آثاری است که می‌کوشند مرزهای رایج میان دانش‌ها را به عرصه‌هایی برای گفتگوی ثمربخش تبدیل کنند و به توسعه ادبیات جامعه‌شناسی دین و جامعه‌شناسی حقوق در ایران یاری رسانند. این اثر می‌تواند زمینه‌هایی برای گفت‌وگوهای دقیق‌تر و روشمندتر در مورد دین، فقه، اخلاق، حقوق و جامعه فراهم آورد. به نظر مؤلف، امید است این کتاب بتواند سهمی در توسعه ادبیات جامعه‌شناسی دین و جامعه‌شناسی حقوق در ایران و همچنین گسترش مرزهای بینادانشی چون جامعه‌شناسی دینی حقوق و فقه و جامعه‌شناسی حقوقی دین و فقه و نیز جامعه‌شناسی دینی اسلام و تشیع داشته باشد و مورد توجه پژوهشگران، دانشجویان و خوانندگان دغدغه‌مند حوزه دین و جامعه و فقه و دانش‌های اسلامی قرار گیرد. کتاب «جامعه‌شناسی دینی حقوق و فقه» نوشته سید محمود نجاتی حسینی (خراسانی) به همت انتشارات آگرین کتاب در مهرماه ۱۴۰۵ منتشر شده است.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا