شیطنتی با موضوع ممنوعه

سرویس هنر پایگاه خبری الفبای رشد – مهرداد اکبری، پژوهشگر در زمینه سینما و فلسفه، پس از پایان نمایش فیلم و در حین خروج از سالن، شنیدههایش از تماشاگران بیشتر حول جذابیتهای ظاهری اثر میچرخید: «خیلی بانمک بود»، «ایدهاش جالب بود»، «محوریت تصویر داشت». با این حال، فیلم کوتاه «شیطونی» به کارگردانی محمد رحمتی، فراتر از یک تریلر روانشناختی فانتزی یا معمایی معمولی با پایانی غافلگیرکننده، بستر عمیقتری را فراهم میآورد؛ اثری که لایههای عمیق اگزیستانسیالیستی و روانکاوانهاش زیر سطح فشرده و شتابزده مدیوم فیلم کوتاه و برخی دیالوگهای دراماتیک پنهان مانده است. رحمتی در این اثر، «فانتزی ژانریک» (مؤلفههای وحشت بدنی و فانتزی سیاه) را به «فانتزی ناخودآگاه سوژه» پیوند میزند.
پروتز دست با چند بخیه نهتنها یک شگرد روایی کمیک یا وحشتزا، بلکه نشانهای بنیادین بر سازماندهی ناخودآگاه شخصیت افشین (با بازی محسن کیایی) است. این نوشتار بیشتر از آنکه صرفاً یک نقد سینمایی باشد، با استناد به خوانش تطبیقی داستان کوتاه «دست» اثر بنجامین پرسی و اقتباس تفسیری رحمتی، به بازخوانی اثر در پرتو نظریههای ژاک لکان و ژولیا کریستوا میپردازد تا نشان دهد چگونه سازوکار پدرسالارانه و انحصارطلب برای مهار اضطراب اختهشدگی و تحمیل تمامیت توهمآمیز خود، ناگزیر از احضار امر مطرود و حذف فیزیکی و ساختاری سوژگی زنانه است.
در ساحت تطبیق داستان پرسی و فیلمنامه رحمتی، نخستین چرخش ساختاری در شیوه تملک ابژه رخ میدهد. در داستان پرسی، راوی با دستی پلاستیکی و لگدمالشده در کنار پیادهرو خیابان مواجه میشود؛ مواجههای تصادفی که پیرنگ آن بر نوعی جداسازی روانشناختی و الحاق تدریجی بنا شده است. راوی با بردن دست به خانه، شستن آن در سینک ظرفشویی و آویختن این تکه پلاستیک مرده به آستین پیراهن گشادش، اختهشدگی خود را در ساحت خیالی ترمیم میکند. اما رحمتی در اقتباس خود، دست را از یک پدیده تصادفی به یک «کالای خریداریشده» در نظم مصرفی و مبادلهای مدرن تبدیل میکند. افشین برای دست پول میپردازد، کارت میکشد و رمز چهار رقمی را میگوید؛ امری که نشاندهنده تلاش آگاهانه و سرمایهدارانه سوژه برای «خریداری و تصاحب فالوس ازدسترفته» به مثابه یک کالا است. رحمتی با این تمهید، ابژه را از همان ابتدا وارد مدار دادوستد نمادین و پاتریمونیال میکند.
شکاف فضایی و فیزیکی میان زن و مرد نیز در این دو اثر دگردیسی عمیقی مییابد. در داستان پرسی، راوی میگوید: «خطی باریک از میان تختخوابم میگذرد. بیشتر وقتها به آنورش نمیروم و همسرم امیلی نیز به اینطرف خط نمیآید.» این خط باریک روی تشک خواب، استعارهای درخشان از جدایی عاطفی و انسداد میلی است که درون یک چهاردیواری واحد منجمد شده است. اما در اقتباس رحمتی، این «خط باریک» به یک «گسل طبقاتی و عمودی» ارتقا مییابد: همسر افشین (نگار) به طبقه پایین (خانه مادرش) گریخته است. این جابهجایی از خط افقی روی تخت به فاصله عمودی میان دو طبقه آپارتمان، گسست ساختاری را بسیار رادیکالتر میکند؛ گریزی که در آن زن نه فقط در سمت دیگر تخت، بلکه در قلمرویی خارج از دسترس و حاکمیت فیزیکی مرد پناه گرفته است.
از سوی دیگر، سرشت عاملیت و پویایی کالبدی دست در اقتباس سینمایی دچار جهش ماهوی میشود. در داستان پرسی، این استقلال کالبدی و مکانیکی که در «شیطونی» شاهد آن هستیم وجود ندارد؛ این دست راوی است که در آستین پیراهن سایز بزرگ گپ پنهان شده و نوعی بیاختیاری روانی و دوپارگی حسی را تداعی میکند؛ دست ابزاری است تا سوژه به شکلی نیابتی به حریم همسرش دستدرازی کند. پایان داستان پرسی با نظارهگری راوی بر نوازش همسرش توسط دست پلاستیکی بسته میشود؛ نوعی ژوئیسانس مازوخیستی، هیستریک و تماشاگرانه که در آن راوی اجازه میدهد دست او را به هر کجا که میخواهد ببرد، بدون آنکه زنجیره عینی حیات از هم بگسلد. اما رحمتی این ایده را به جهانی پارانویید پرتاب میکند و به دست استقلال حرکتی و فیزیکی کامل میبخشد. دست رحمتی در پاکت جان میگیرد، در مترو مچ دزد را میگیرد، با خود افشین مچ میاندازد، نوشابه میریزد و به پشت او ضربه میزند تا سرفهاش بند بیاید. این صعود از یک پروتز تزئینی در جیب به یک «عاملیت دوشقه و متکثر»، زمینه را برای گذار فانتزی به جهان خشونت مادی فراهم میسازد؛ تا جایی که راوی نظارهگر پرسی، در فیلم رحمتی به سوژهای در آستانه «گذر به کنش» بدل میشود که در آن زن در واقعیت جان میبازد.
بر اساس نظریه لکان، سوژه همواره در پی پر کردن رخنه و فقدان ناشی از اختهشدگی نمادین است. دست در این فیلم در جایگاه ابژه کوچک a نشسته است؛ هسته گمشدهای که موتور محرک میل سوژه است و به عنوان یک فرافکنی فالیک عمل میکند. دست ابتدا کارکردهای ترمیمی و خودشیفتهوارانه برای ایگوی افشین دارد. در صحنه واگن قطار شهری، وقتی دست از میلهها آویزان میشود و مچ سارق را میفشارد تا تسلیم شود، دقیقاً نقش یک «فرامن» قهرمانانه و بیرونیشده را بازی میکند تا حقارت، ناتوانی و اختگی اجتماعی مرد را جبران نماید. سپس در صحنه مچاندازی در آشپزخانه، ما با بازنمایی کلاسیک ساحت خیالی لکانی و تقابل خودشیفتارانه سوژه با خودِ دیگریشدهاش روبهرو میشویم؛ نبردی تنبهتن میان ایگوی واقعی ضعیفشده و ایگو-ایدهآل عضلانی که کمتر از پنج ثانیه بر مرد فائق میآید. این دست، ابژه کوچکی است که تمام کاستیهای افشین را در خود ترمیم میکند.
لکان در سمینار بیستم فرمولهای جنسیتیابی را صورتبندی میکند: سمت مردانه تماماً ذیل کارکرد فالیک و انحصارطلبی قرار دارد؛ سوژه مردانه پیوسته میخواهد فقدان خود را با تصاحب یک ابژه بپوشاند. فرمول فانتزی مردانه ($⋄a) گویای آن است که پیوند سوژه هرگز با «دیگری» انضمامی و واقعی برقرار نمیشود، بلکه همواره با فانتزی خود از ابژه a پیوند مییابد. در نقطه مقابل، در سمت زنانه، زن تماماً در دایره کارکرد فالیک محصور نیست. زن به دنبال تثبیت هویت خود از خلال پیوند با نظم نمادین، زبان، دیالوگ و بازشناسی دالّی است. در فیلمنامه رحمتی، این شکاف ساختاری به خوبی تصویر شده است: نگار از انزوای شوهر، نرفتن به مهمانی، طرد دوستان و خانواده و تن ندادن افشین به بچهدار شدن به ستوه آمده است. او در دیالوگش در خانه مادر میگوید: «من هربار یه تیکه از خودمو کنار گذاشتم فقط برای اینکه زندگیمون آروم بمونه… تا کی باید برای جرمی که توی ذهنت میسازی بیگناهیمو ثابت کنم؟ یه بار منو درست ببین، نه ترسهاتو.» زن در پی «دال» و گفتوگوی نمادین است؛ او میخواهد در رابطه «سوژه سخنگو» باشد. در برابر، افشین زبانی برای ارائه ندارد؛ او به محض بروز تنش با گزاره «ولش کن» ساحت نمادین را مسدود میکند. او کمبود خود را با ابژهای به نام دست جبران میکند که از قضا نامش را در سریال تیم برتون «تینگ» گذاشتهاند؛ تجسد داز دینگ لکانی در کالبد یک اسباببازی؛ همان شیءِ بنیادین و دستنیافتنی در ساحت واقع که سوژه، حفره ناممکن تمنای خود را پشت تجسد فیزیکی آن پنهان میکند.
تجلی عریان گزاره مشهور لکان مبنی بر اینکه «چیزی به نام رابطه جنسی وجود ندارد» در تاروپود «شیطونی» تنیده شده است؛ این حقیقت که دو جنس هرگز بر یکدیگر منطبق نمیشوند و میان آنها مغاکی پرنشدنی دهان باز کرده است. پیوند تنها زمانی شبیهسازی میشود که زن به قالب فانتزی انحصارطلبانه مرد درآید و سوژگیاش زدوده شود. افشین با اجیر کردن دست، تبلت نگار را میدزدد تا به حریم ارتباطات او نفوذ کند. لحظهای که افشین در خلوت خود پیامهای صوتی تلگرام را واکاوی میکند و درمییابد که نگار نه تنها به او خیانت نکرده، بلکه حاضر نیست بدون حضور افشین با همکارش برای نوشیدن قهوه قرار بگذارد، فانتزی پاتریمونیال کاملاً ارضا میشود: زن «مالکیتپذیر»، «رام» و «بیگناه» اثبات شده است. درست پس از این کشف است که صحنه تکاندهنده اتاقخواب رقم میخورد؛ افشین لبخندزنان روی تخت دراز کشیده و دست آرام از ملافه بالا میآید و روی بالش کناری لم میدهد؛ لمس و دستبهدستشدنی عاشقانه و خودکامبخش شکل میگیرد، گویی این نگار است که در کمال تسلیم در کنار او آرمیده است. اما این پیوند کاذب، نه با زن زنده، بلکه با فانتزی ناب و تصاحبشده برقرار شده است.
نکته اساسی و هولناک اینجاست: خشونت پنهان در فانتزی، یعنی تحقق فانتزی مردانه ذاتاً مستلزم حذف و سلب سوژگی از دیگری است. زن تنها تا زمانی میتواند ابژه مطلوب باشد که فاقد اراده، زبان مطالبهگر و سوءظن مستقل باشد. حتی پس از اثبات بیگناهی نیز کینه ناخودآگاه مرد از طردشدگی و اضطراب بالقوه خیانت فروکش نمیکند. آنچه در ساحت نمادین طرد و نفی شده، در «امر واقع» بازمیگردد. دست، بازوی فرافکنیشده و سرکوبشده ذهنیت مردسالار است. دست به مأموریت فرستاده شده بود تا سوژگی زن را مهار کند؛ اما مهار غایی صدای زن، خاموش کردن ابدی حنجره اوست. افشین وقتی تبلت را بازمیگرداند تا مرزها را مرمت کند، با جسد خفهشده همسر روبهرو میشود. خفگی زن، گذر به کنش برای نابودی تفاوت، تقاضا و کلام زن است تا تنها فانتزی مطیع و خاموش بر جای بماند.
در امتداد این فروپاشی روانی، دستگاه نظری ژولیا کریستوا پیرامون امر مطرود لایهای ژرفتر به درک کالبدی اثر میبخشد. کریستوا در کتاب «قوای وحشت»، امر مطرود را پدیدهای تعریف میکند که مرزها را برهم میزند؛ آنچه نه سوژه است و نه ابژه، نه درون است و نه بیرون، نه زنده است و نه مرده، بلکه تهدیدی علیه تمامیت و نظم به شمار میرود و در یک کلام نه به سوژه تعلق دارد و نه از او جداست. دست مصنوعی متحرک در فیلم رحمتی ذات این امر مطرود است: پروتزی به مثابه عضوی مثلهشده از تنی نامعلوم، سرشار از خطوط بخیه و اتصالات کالبدی، که پلاستیک و مکانیک بیجان را به تقلیدی هولناک از اراده و گوشت زنده ارتقا میدهد. افشین با این موجودیت مطرود همسفره و همبستر میشود و امورات زیستیاش را به آن وامیگذارد. آنچه باید طرد میشد تا ایگو قوام یابد، اکنون هسته مرکزی زیست کاراکتر شده است؛ دست، واسطهای کثیف، آلوده و نامقدس برای ابژهسازی جهان پیرامون است. فرار نگار به طبقه پایین و اقامت نزد مادرش، در خوانش کریستوایی، رجعت به قلمرو پیشانمادین و زهدانی «کورا» و مادر ابتدایی است؛ فضایی زنانه، پیشازبانی و حمایتگر که افشین از آن اخراج شده و اقتدار پاتریمونیال در آن ناتوان و بیاثر است.
دزدیدن تبلت، یک تهاجم ساختاری برای سوراخ کردن این حریم مادینگی پسزننده است؛ جایی که مرد در آن احساس اختگی، حذفشدگی و ناتوانی میکرد. نقطه اوج این فرایند، تجلی جسد در پایان فیلم است. کریستوا صریحاً معتقد است: «جسد نهایت امر مطرود است»: مرگی که مرز حیات را آلوده میسازد، تنی تهیشده از روح که به مادگی خام و گوشت فاسدشونده تنزل یافته است. وقتی افشین وارد خانه بههمریخته طبقه پایین میشود و با خبر خفه شدن نگار مواجه میگردد، فاجعه ابجکشن کامل میشود: جایگاه ماده و حیات وارونه شده است. دست پلاستیکی، جان یافته، دارای حرکت، شیطنت و اراده شده، در حالی که زن زنده و واقعی در آن سو در حال خفگی است.



