روزهای پس از اشغال ارتش سرخ: تحولات و چالشها

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، کتاب «روزگار بیپناهی؛ مازندران و گرگان از پایان جنگ جهانی دوم تا کودتای ۲۸ مرداد (۱۳۳۲-۱۳۳۵)» را در ۵۲۰ صفحه منتشر و به بازار نشر عرضه کرد. این اثر توسط مصطفی نوری، پژوهشگر این سازمان، تحقیق و تدوین شده است. با انتشار این کتاب، تعداد آثار منتشر شده توسط سازمان به ۱۶۸۷ عنوان رسید.
در سوم شهریور ۱۳۲۰، ارتش متفقین وارد ایران شد و این امر موجب ایجاد یک دوره پرآشوب و ناآرامی در ابعاد سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی تاریخ کشور گردید. در این دوران جدید، علاوه بر بحران دموکراسیخواهی که با باز شدن فضای سیاسی به وجود آمده بود، مجموعهای از عناصر اجتماعی نوظهور و عوامل محلی که به نوعی میراثی از ادوار گذشته بودند، تأثیر مستقیمی بر بلایا و مصائب جامعه گذاشتند. ارتش سرخ در بهار ۱۳۲۵ نواحی شمال را ترک کرد، اما این به معنای بازگشت آسان زندگی مردم به دوران قبل از اشغال نبود. میراث جنگ جهانی دوم سالها بر زندگی مردم سایه افکنده بود. «روزگار بیپناهی» داستان مردمی است که دوران پرآشوب جنگ جهانی دوم و اشغال سرزمین خود را به دست ارتش سرخ پشت سر گذاشتند و باید سالها آثار این اشغال را تحمل میکردند. تصویری که از مردم این سرزمین در این اثر ارائه شده، مشابه کسی است که زخمهای عمیقش هر از گاهی سر باز میکند و دردش را تازه میسازد. این وضعیت تا زمانی ادامه داشت که در آغاز دهه سی، ماجرای ملی شدن صنعت نفت تبعات جدیدی را به همراه آورد.
کتاب «روزگار بیپناهی» که شامل شش فصل و دوازده ضمیمه است، تصویری نسبتاً روشن از جنبههای مختلف زندگی مردم مازندران، گرگان و دشت در نیمه دوم دهه بیست و دوران نهضت ملی نفت، یعنی سالهای ۱۳۲۵ تا ۱۳۳۲، ارائه میدهد. در فصل نخست، مصطفی نوری به تحولات سیاسی از زمان خروج اشغالگران سرخ تا ترور محمدرضاشاه در زمستان ۱۳۲۷ میپردازد. این فصل شامل چگونگی تخلیه قوای ارتش سرخ از شهرهای مازندران و گرگان، ادامه فعالیتهای انجمن روابط فرهنگی ایران و شوروی، ورود نظامیان ایران به مناطق شمالی برای اعاده امنیت، سرکوب تودهایها و برقراری حکومت نظامی، گسترش فعالیتهای حزب دموکرات قوامالسلطنه و برگزاری انتخابات مجلس پانزدهم و فشارهای جدید به هواداران حزب توده پس از سقوط کابینه قوام است.
فصل دوم با عنوان «ضربۀ مُهلک» به حادثه سرنوشتساز ترور محمدرضاشاه در پانزدهم بهمن ۱۳۲۷ در دانشگاه تهران میپردازد. انحلال حزب توده، بازداشت هواداران این حزب در شهرهای شمالی، جرم تلقی شدن توزیع روزنامهها و اعلامیههای حزب توده، تبعید عدهای از ترکمنها به کرمان، ماجرای عبور غیرقانونی از مرزها، چگونگی انتخابات مجلس شانزدهم و وضعیت کارگران تحت تأثیر اجرای نخستین برنامه عمرانی ایران، از مباحث این فصل است.
فصل سوم با عنوان «پنجه در پنجۀ رقیب» رقابتی را به تصویر میکشد که نتیجهاش تشدید بیپناهی است. در این فصل، جبهۀ ملی، حزب زحمتکشان ملت ایران، نیروی سوم، مکتب پانایرانیسم و حزب توده، فعالیتهای مربوط به ملی شدن نفت در مازندران، وضعیت کارگران کارخانههای مازندران و تلاش تودهایها برای اظهارنظر دربارۀ ملی شدن نفت بررسی میشود.
فصل چهارم با عنوان «در کشاکش بیم و امید» به بازگشت دکتر مصدق از سفر آمریکا در اول آذرماه ۱۳۳۰ و اعلام تصمیم او برای برگزاری انتخابات میپردازد. این فصل شامل بررسی وضعیت انتخابات در چهار حوزه بابل، ساری، گرگان و دشتگرگان و فعالیتهای تبلیغاتی حزب توده و احزابی نظیر حزب ملت ایران است.
فصل پنجم با عنوان «برگی از تاریخ» به بررسی حوادث و رویدادهای مازندران و گرگان در فاصله بین واقعۀ ۳۰ تیر ۱۳۳۱ تا کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ میپردازد. در این دوره، مسائل مربوط به برگزاری مراسم برای کشتهشدگان واقعۀ سی تیر، ظهور گروههای جدید سیاسی و درگیریها بین تودهایها و هواداران حزب زحمتکشان مورد بررسی قرار میگیرد.
فصل ششم با عنوان «مردم بینوا» به زندگی مردم عادی و فرودست مازندران و گرگان و بحرانهای مالی ناشی از نهضت ملی شدن نفت توجه دارد. این فصل به موضوعاتی چون گرانی و کمبود مایحتاج زندگی، ناامنی به واسطه تحرکات محلی، وضعیت بهداشت و درمان و تلاش برای بهبود زندگی مردم میپردازد. همچنین، مباحثی درباره گسترش مدارس و اجرای قانون تعلیمات اجباری و وقوع بلایای طبیعی نیز در این فصل گنجانده شده است.
چاپ نخست کتاب «روزگار بیپناهی؛ مازندران و گرگان از پایان جنگ جهانی دوم تا کودتای ۲۸ مرداد (۱۳۳۲-۱۳۳۵)» نوشته مصطفی نوری به همت انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران منتشر شد.



