نفستنگی کتابفروشان؛ خواستههای ویترینداران کتاب چیست؟

جمعی از ناشران و کتابفروشان در نامهای به سیدعباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، نگرانی خود را از ادامه و گسترش قاچاق کتاب ابراز کرده و خواستار توجه و اقدام جدی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در این زمینه شدند. این درخواست در شرایطی مطرح میشود که فعالان صنعت نشر، قاچاق کتاب را یکی از چالشهای اصلی بازار نشر رسمی میدانند؛ پدیدهای که نه تنها حقوق ناشران و مؤلفان را تضییع میکند، بلکه اعتماد مخاطبان به بازار کتاب را نیز تحت تأثیر قرار میدهد.
اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران سالهاست که با اقداماتی مختلف به دنبال جمعآوری بساطگستران کتاب در خیابان انقلاب بوده و در این راستا، علیرضا زاکانی، شهردار تهران، دستور برخورد با این بساطگستران را صادر کرده است، اما به دلایل مختلف، این دستور به نتیجه مطلوب نرسیده است. اکنون، ناشران و کتابفروشان در این نامه خواستار توقف کامل و رفع این معضل کهنه شدهاند تا ریشه این رفتار ضدفرهنگی از بیخ و بن کنده شود. متن این نامه به شرح زیر است؛ «جناب آقای دکتر سیدعباس صالحی، مقام محترم وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با سلام و احترام، ما امضاکنندگان ذیل این یادداشت بدینوسیله اجازه میخواهیم یکی از بزرگترین پدیدههای منفی چند دههی اخیر در حوزهی نشر و فروش کتاب را با شما در میان گذاشته و از شما تقاضا کنیم با ورود عاجل و قاطع خود و وزارتخانهی متبوعتان به این مشکل بزرگ رسیدگی و به سالمسازی فضای کسبوکار فرهنگی ما کمک کنید. پدیدهی قاچاق کتاب و انتشار غیرقانونی کتابهای پرفروش ناشران مختلف که از حدود یک دههی پیش شروع شده است، در این مقطع زمانی حجم بسیار بزرگی پیدا کرده و به بازار کتاب آسیب جدی وارد کرده است؛ بهطوری که به نظر میرسد به دلیل عدم برخورد قضایی با مرتکبان این جرم، عوامل دستاندرکار آن با گذشت زمان جریتر شدهاند. ما بر این باوریم که مبارزه با این پدیدهی مذموم و حذف آن از بدنهی صنعت نشر نیازمند ارادهی لازم و هماهنگی هر چه بیشتر بین دو قوهی مجریه و قضائیه است. همچنین امیدواریم با مساعدت شما، ریشهی این رفتار ضدفرهنگی از بیخ و بن کنده شود.»
قاچاق کتاب و رقابت نابرابر با ناشران قانونی، پدیدهای است که از دهه ۱۳۹۰ در کنار بازار رسمی صنعت نشر کشور گسترش یافته و به شیوههای مختلف به فعالیت خود ادامه داده است. عرضه نسخههای غیرمجاز آثار منتشر شده، تکثیر کتاب بدون کسب اجازه از صاحبان حقوق اثر و انتشار نسخههایی با مشخصات ظاهری مشابه کتاب اصلی، از جمله اشکال قاچاق و تکثیر غیرقانونی کتاب به شمار میرود. خیابان انقلاب تهران بهعنوان یکی از مهمترین مراکز خرید و فروش کتاب در کشور، همواره در کانون توجه ناشران و کتابفروشان قرار داشته است. حضور فروشندگان غیررسمی کتاب در این محدوده، بهویژه زمانی که کتابهای عرضهشده فاقد مجوزهای لازم یا حاصل تکثیر غیرقانونی باشند، نگرانیهایی را درباره نحوه تأمین و توزیع این آثار ایجاد میکند.
تشخیص تخلف باید براساس منشأ کتاب، وضعیت حقوق نشر و مستندات مربوط انجام شود. یکی از مهمترین پیامدهای قاچاق کتاب، ایجاد رقابتی نابرابر میان فعالان قانونی نشر و عرضهکنندگان نسخههای غیرمجاز است. ناشر رسمی برای تولید و انتشار یک کتاب، هزینههایی مانند حقالتألیف، ویرایش، صفحهآرایی، طراحی جلد، چاپ، توزیع و تبلیغات را متحمل میشود؛ درحالیکه عرضهکننده نسخه غیرمجاز ممکن است بدون پرداخت حقوق قانونی پدیدآورنده و ناشر، همان اثر را با قیمتی متفاوت وارد بازار کند. چنین وضعیتی میتواند انگیزه سرمایهگذاری در تولید آثار تازه را کاهش دهد و بهویژه برای ناشران کوچک و مستقل، مشکلات جدی ایجاد کند؛ علاوه بر این، مؤلفان، مترجمان و دیگر پدیدآورندگان نیز ممکن است از دریافت حقوق مادی آثار خود محروم شوند.
دشواری تشخیص نسخه اصل در کنار قاچاق، پدیده کتابسازی نیز از موضوعاتی است که نگرانیهایی را در میان فعالان نشر ایجاد کرده است. در مواردی، نسخههایی با استفاده غیرمجاز از محتوای کتابهای منتشرشده یا با مشخصاتی مشابه نسخه اصلی به بازار عرضه میشوند؛ نسخههایی که ممکن است از نظر کیفیت چاپ، صحافی، کاغذ و حتی صحت محتوا با کتاب اصلی تفاوت داشته باشند. برای مخاطب، تشخیص نسخه اصل از نسخه غیرمجاز همیشه آسان نیست؛ بهویژه هنگامی که ظاهر کتابها به یکدیگر شباهت داشته باشد و در برخی مواقع حتی وقتی هولوگرام اصلی ناشر هم جعل میشود. در چنین شرایطی، اطلاعرسانی درباره حقوق نشر، خرید از کتابفروشیهای معتبر و توجه به مشخصات ناشر و شناسنامه کتاب میتواند به افزایش آگاهی خریداران کمک کند.
مقابله مؤثر با عرضه نسخههای غیرقانونی صرفاً بر عهده مصرفکننده نیست و به نظارت مستمر و سازوکارهای اجرایی روشن نیز نیاز دارد. فعالان صنعت نشر معتقدند که مقابله با قاچاق کتاب به اقداماتی فراتر از برخوردهای مقطعی با فروشندگان خیابانی نیاز دارد؛ شناسایی مراکز تکثیر غیرمجاز، بررسی مسیرهای تأمین و توزیع کتابهای قاچاق، پیگیری حقوقی تخلفات و ایجاد هماهنگی میان دستگاههای مسئول، از جمله اقداماتی است که میتواند در محدود کردن این پدیده نقش داشته باشد. ساماندهی دستفروشان کتاب نیز نیازمند تفکیک میان عرضه قانونی و غیرقانونی است، زیرا همه فروشندگان غیررسمی لزوماً عرضهکننده کتاب قاچاق نیستند و سیاستگذاری در این حوزه باید بر پایه شواهد و بررسی وضعیت هر مورد انجام شود.
ایجاد چارچوبهای مشخص برای فعالیت فروشندگان مجاز، در کنار برخورد قانونی با عرضهکنندگان نسخههای غیرمجاز، میتواند به شفافتر شدن بازار کتاب کمک کند. از سوی دیگر، شرایط اقتصادی و قدرت خرید مخاطبان نیز در بررسی وضعیت بازار کتاب اهمیت دارد. افزایش هزینههای تولید و عرضه کتاب، دسترسی بخشی از مخاطبان به آثار مورد علاقهشان را دشوارتر میکند؛ با این حال، پایینتر بودن قیمت یک نسخه بهتنهایی نمیتواند مبنای تشخیص قانونی بودن آن باشد. توسعه دسترسی قانونی به کتاب، تقویت کتابخانهها، گسترش فروشهای تخفیفی با رعایت حقوق ناشران و حمایت از شبکه رسمی توزیع، میتواند در کنار اقدامات نظارتی به کاهش زمینههای استقبال از نسخههای غیرمجاز کمک کند.
نامه جمعی از ناشران و کتابفروشان به وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، بار دیگر ضرورت تعیین تکلیف مسئله قاچاق کتاب و ساماندهی عرضه غیررسمی آثار در مراکز مهم فروش کتاب را مطرح کرده است و اکنون یکی از پرسشهای اصلی فعالان نشر این است که پیگیریهای انجامشده تا چه اندازه به برنامهای اجرایی، هماهنگ و مستمر برای مقابله با تخلفات منجر خواهد شد. ساماندهی این حوزه، علاوه بر صیانت از حقوق مؤلفان، مترجمان و ناشران، با حفظ سلامت بازار کتاب و حمایت از فعالیت قانونی کتابفروشان نیز ارتباط دارد. تحقق این هدف مستلزم همکاری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مدیریت شهری، اتحادیههای صنفی و سایر نهادهای مسئول است؛ همکاریای که باید میان برخورد با تخلفات، حمایت از حقوق قانونی فعالان نشر و تسهیل دسترسی مخاطبان به کتاب توازن برقرار کند.



