آیا تاریخ یک پروژه بزرگ تنها به معنای عبور از موانع است؟

سرویس میهن و مقاومت پایگاه خبری الفبای رشد ـ حنان سالمی: در ایستگاه مترو ایستادهام. قطار هنوز نرسیده و صداهای قدمها، بوقهای هشدار و کشیده شدن چرخ چمدانی بر روی زمین در هم آمیختهاند. افراد به خط زرد نزدیک میشوند و هر یک در این شلوغی جایی برای خود پیدا میکنند. یکی خسته از کار به خانه برمیگردد، دیگری خوابآلود به سمت دانشگاه میرود و فردی دیگر آنقدر در گوشیاش غرق شده که انگار نه انگار زیر پایش شهری دیگر نفس میکشد. به سقف تونل نگاه میکنم و به این فکر میکنم که چند نفر از ما تا به حال از خود پرسیدهایم این همه بتن، آهن و سیم و کابل چگونه از دل زمین بیرون آمدهاند؟ اصلاً چه کسی نخستین بار به این فکر افتاد که میتوان شهری ساخت که زندگی روزمرهاش به زیر زمین منتقل شود؟ کتاب «شهر زیرزمینی تهران چگونه ساخته شد؟» تألیف سعید فخرزاده، با همین پرسشها به یکی از عادیترین و در عین حال پیچیدهترین بخشهای زندگی ما، یعنی مترو، میپردازد. همان وسیلهای که هر روز سوارش میشویم، از تأخیرش شکایت میکنیم، از ازدحامش کلافه میشویم و شاید کمتر به این فکر کنیم که پشت هر ایستگاه، چه تاریخ طولانی از تصمیمها، دشواریها و آدمها نهفته است.
فخرزاده در این کتاب ۴۹۶ صفحهای، با استناد به اسناد، خاطرات و مصاحبهها، روند شکلگیری متروی تهران را از نخستین ایدهها تا توسعه و بومیسازی تجهیزات پیگیری میکند. روایت از سالهای دور آغاز میشود؛ از زمانی که تهران هنوز آن کلانشهر گرفتار ترافیک امروز نبود و ایده راهآهن شهری بیشتر شبیه رویایی برای آینده به نظر میرسید. سپس، قدمبهقدم به سالهایی میرسیم که این رویا باید از کاغذ بیرون میآمد و در دل خاک، سنگ و سفرههای آب زیرزمینی شکل میگرفت. اما شاید مهمترین بخش این روایت، آنجاست که تاریخ از روی نقشههای مهندسی بلند میشود و به انسانها میرسد؛ به متخصصانی که باید در شرایط دشوار تصمیم میگرفتند، به کارگرانی که زیر زمین کار میکردند و به مدیرانی که میان محدودیتهای مالی، مشکلات اجرایی و تغییرات سیاسی، باید پروژه را زنده نگه میداشتند.
در بخشی از متن کتاب از ورود شرکتهای خارجی و بررسی پیشنهادهایشان صحبت میشود: «در نهایت تصمیم گرفته شد پروژه با توانمندیهای داخلی انجام شود و از مشاوران خارجی استفاده کنیم.» این جمله، اگرچه در ظاهر درباره یک تصمیم فنی است، در لایهای عمیقتر پرسشی تاریخی را مطرح میکند: «فاصله میان خواستن و توانستن را چه چیزی پر میکند؟ دانش؟ سرمایه؟ تجربه؟ یا آدمهایی که حاضر میشوند در شرایطی نامطمئن، مسئولیت ساختن چیزی را بپذیرند که نتیجهاش شاید سالها بعد دیده شود؟» مترو در تهران تنها محصول یک تصمیم عمرانی نبود. این پروژه از دورههای مختلف سیاسی و اقتصادی عبور کرد؛ از سالهای پیش از انقلاب تا جنگ و دوران بازسازی. حتی در سالهایی که ادامه بسیاری از فعالیتها با دشواری روبهرو بود، حفاری و توسعه مسیرها باید ادامه مییافت. در چنین بستری، ساخت مترو صرفاً به معنای کندن تونل نیست؛ بلکه به معنای حفظ یک ایده در میانه تغییرات و بحرانهاست. ایدهای که قرار بود بخشی از زندگی میلیونها نفر را تغییر دهد، بیآنکه بیشتر آنها هیچوقت چهره سازندگانش را ببینند.
با این حال، شاید ایراد احتمالی چنین روایتهایی هم همینجا باشد؛ آنجا که دستاورد بزرگ، سایهاش را بر پیچیدگیهای مسیر میاندازد. وقتی از خودکفایی و توان مهندسان ایرانی صحبت میکنیم، آیا به همان اندازه درباره خطاها، هزینهها، تصمیمهای ناموفق و تأخیرها هم تأمل میکنیم؟ آیا تاریخ یک پروژه بزرگ، فقط تاریخ عبور از موانع است یا باید از موانعی هم بگوید که میشد از ابتدا جلویشان را گرفت؟ روایت پیشرفت زمانی کاملتر میشود که علاوه بر نشان دادن آنچه ساخته شده، امکان دیدن آنچه دشوار، پرهزینه یا حتی قابل اصلاح بوده را هم فراهم کند. ارزش کتاب فخرزاده در این است که تلاش میکند تاریخ مترو را از دل خاطرات و تجربههای کسانی بیرون بکشد که بخشی از آن بودهاند؛ تجربههایی که اگر ثبت نشوند، ممکن است همراه با صاحبانشان از حافظه شهر پاک شوند. تاریخ شفاهی، در چنین پروژهای، تنها شیوهای برای جمعآوری اطلاعات نیست؛ بلکه راهی است برای اینکه پشت سازههای عظیم، انسانهای معمولی را دوباره ببینیم.
البته کنار هم نشاندن خاطرات و اسناد، نیازمند فاصلهگذاری و سنجش روایتها هم هست؛ زیرا حافظه آدمها، به اندازه ارزشمند بودنش، میتواند ناقص و تحت تأثیر تجربه شخصی باشد. قطار میرسد. باد سردی از تونل بیرون میزند و چند نفر ناخودآگاه یک قدم عقب میروند. درها باز میشوند و جمعیت، مانند همیشه، بیآنکه مکث کند، جابهجا میشود. یکی وارد میشود و دیگری بیرون میرود. کسی به سقف نگاه نمیکند، کسی از تونل نمیپرسد و کسی هم نمیخواهد بداند نخستین دستگاه حفاری چگونه مونتاژ شده یا نخستین گروه مهندسی با چه محدودیتهایی روبهرو بوده است. شاید قرار هم نیست هر روز به تاریخ وسیلهای که سوارش میشویم فکر کنیم. اما کتابهایی از جنس «شهر زیرزمینی تهران چگونه ساخته شد؟» یادآور میشوند که هیچ چیز به اندازهای که در زندگی روزمره ساده به نظر میرسد، ساده ساخته نشده است. پشت هر مسیر کوتاه، سالها تصمیم و تلاش ایستاده و پشت هر ایستگاه، داستان آدمهایی وجود دارد که ممکن است نامشان را ندانیم، اما هر روز از حاصل کارشان عبور میکنیم.



