مدرنیته ایرانی: از تاریخنگاری تا فلسفه نوین

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، اندیشیدن به مدرنیته ایرانی همواره با یک پرسش اساسی مواجه بوده است: چگونه میتوان تجربه تاریخی ایران را درک کرد، بدون آنکه آن را با معیاری از پیش تعیین شده سنجید یا در تقابل میان سنت و تجدد محصور کرد؟ در این دوگانه دیرپا، مدرنیته عموماً افقی است که جوامع غیرغربی باید نسبت خود را با آن تعریف کنند و سنت، میراثی است که باید یا با جهان جدید سازگار شود یا در برابر آن مقاومت کند. در چنین شرایطی، حتی مخالفت با مدرنیته نیز ممکن است نه بهعنوان تلاشی برای شکلدهی به امکانی متفاوت از زندگی و اندیشه، بلکه بهعنوان واکنشی به مسیری درک شود که مقصد و معنای آن از پیش تعیین شده است. کتاب «تأملی در مدرنیته ایرانی» نوشته علی میرسپاسی تلاش میکند از این تقابل فراتر برود و مواجهه ایرانیان با جهان جدید را در بستر تاریخی و فکری خودشان تحلیل کند. اهمیت این تلاش انکارناپذیر است؛ با این حال، نقد اروپامحوری مدرنیته لزوماً به معنای عبور از مرکزیت مفهومی آن نیست. پرسش این است: آیا تجربه ایران صرفاً یکی از صورتهای تاریخی مدرنیته را نمایان میکند یا میتواند ما را به بازاندیشی در خودِ مفهوم مدرنیته و پیشفرضهای آن نیز وادارد؟ این پرسش از آن جهت اهمیت دارد که مسأله صرفاً افزودن تجربه ایران به روایتی گستردهتر از تاریخ مدرنیته نیست؛ بلکه مسأله، حدود و امکانهای خود آن روایت است. اگر مفاهیمی که با آنها تاریخ ایران را تفسیر میکنیم، از پیش تعیین کرده باشند که چه چیزی مدرن است و چه چیزی در نسبت با آن قرار میگیرد، آیا هنوز میتوانیم به وجوهی از تجربه ایرانی دست یابیم که در این چارچوب بهسادگی قابل توضیح نیستند؟ از اینرو، نقد مدرنیته ایرانی باید همزمان دو مسیر را بپیماید: فهم تاریخی مواجهه ایران با جهان جدید و سنجش انتقادی مفاهیمی که این مواجهه را برای ما قابل فهم میکنند.
روایت غربمحور مدرنیته و تجربه تاریخی ایران یکی از محورهای اصلی اندیشه میرسپاسی، به چالش کشیدن روایتی است که تجربه تاریخی غرب را به معیاری عمومی برای فهم مدرنیته تبدیل میکند. در این روایت، تاریخ غرب غالباً بهعنوان مرجع دگرگونیهای جهان جدید تلقی میشود و تجربه جوامع غیرغربی در نسبت با آن، بهمثابه مسیری متفاوت، تاخیری یا ناسازگار تفسیر میشود. مسأله صرفاً نادیده ماندن تفاوتهای تاریخی نیست؛ دشواری بنیادیتر آن است که تجربههای دیگر جوامع، پیشاپیش در چارچوبی فهمیده میشوند که حدود معنای مدرنیته را تعیین کرده است. میرسپاسی میکوشد این چارچوب را به پرسش بگیرد و امکان فهم مدرنیته را در پیوند با تجربهها و زمینههای تاریخی متکثر بررسی کند. این رویکرد در نحوه مواجهه او با تاریخ روشنفکری و تحولات سیاسی ایران نیز اهمیت پیدا میکند. در این چشمانداز، انقلاب ایران را نمیتوان صرفاً رویارویی سنت با مدرنیتهای وارداتی دانست؛ همانطور که اندیشههای جلال آلاحمد و علی شریعتی را نیز نمیتوان تنها به سبب نقد غرب یا تأکید بر هویت اسلامی، بیرون از تحولات جهان جدید قرار داد. این جریانها، با وجود تفاوتهای فکری و سیاسیشان، درگیر پرسش از چگونگی صورتبندی نظمی تازه و نسبت آن با تاریخ، فرهنگ و هویت ایرانی بودند. از این منظر، نقد مدرنیته نیز میتواند بخشی از منازعات درونی جهان مدرن باشد، نه لزوماً نشانه گسست از آن.
با این حال، این جابهجایی در صورتبندی مسأله، پرسشی دیگر را پیش میکشد. اگر تجربههای متفاوت تاریخی را بتوان در چارچوب مدرنیته فهمید، باید روشن کرد که این چارچوب تا کجا گشوده و چندوجهی است و از کجا تفاوتها را در روایتی واحد جای میدهد. مسأله، در این مرحله، نه پذیرش یا رد رویکرد میرسپاسی، بلکه بررسی حدود قدرت توضیحدهندگی آن است. حدود مفهوم مدرنیته و قدرت توضیحدهندگی آن هر مفهومی برای آنکه ابزار تبیین باشد، باید بتواند میان پدیدهها تمایز بگذارد، تفاوتهای معنادار را آشکار کند و حدودی برای قلمروی توضیحدهندگی خود داشته باشد. مفهوم مدرنیته نیز از این قاعده مستثنا نیست. اگر بتوان هم اندیشههای مدافع تجدد و هم جریانهای منتقد آن را، با وجود تفاوتهای بنیادینشان، درون تاریخ مدرنیته فهمید، باید پرسید این شمول مفهومی تا کجا به فهم دقیقتر تجربه تاریخی یاری میرساند و از کجا ممکن است به همسانسازی تجربههای متفاوت بینجامد. مسأله این نیست که چرا اندیشههای منتقد مدرنیته را در پیوند با جهان جدید بررسی میکنیم؛ مسأله این است که چنین پیوندی دقیقاً چه چیزی را درباره آن اندیشهها روشن میکند. برای مثال، قرار دادن اندیشههای آلاحمد و شریعتی در بستر منازعات مدرنیته میتواند ابعاد مهمی از مواجهه آنان با فناوری، استعمار، هویت دینی و دگرگونیهای سیاسی را آشکار کند. با این حال، از این واقعیت که اندیشهای در شرایط تاریخی جهان مدرن شکل گرفته یا به مسائل آن پاسخ میدهد، نمیتوان بیواسطه نتیجه گرفت که تمام معنای آن را باید با ارجاع به همان شرایط توضیح داد. یک اندیشه ممکن است همزمان از تجربههای جهان جدید متاثر باشد، با برخی منطقهای مسلط آن مخالفت کند و از منابعی بهره بگیرد که فهمشان مستلزم ورود به افقهای فکری دیگری است. توضیح تاریخی پیدایش یک اندیشه با تعیین تمام معنای آن یکسان نیست. از اینرو، در ارزیابی رویکرد میرسپاسی باید میان دو ادعا تمایز گذاشت: اینکه نقد مدرنیته لزوماً بیرون از تاریخ مدرن قرار ندارد و اینکه میتوان تفاوتهای اساسی میان گفتمانهای منتقد را در چارچوبی واحد توضیح داد. ادعای نخست میتواند دوگانه ساده سنت و تجدد را پیچیدهتر کند؛ اما ادعای دوم به استدلالی مستقل نیاز دارد. اگر هر موضعی، حتی در صورت نفی مبانی مدرنیته، سرانجام بهعنوان صورتی از آن تفسیر شود، باید روشن کرد که چه معیارهایی این تفسیر را موجه میکنند و چه وضعیتی میتواند حدود آن را نشان بدهد. پرسش اصلی، بنابراین نه تعیین تکلیف شتابزده درباره مدرن یا ضدمدرن بودن این جریانها، بلکه سنجش توان مفهوم مدرنیته برای توضیح تفاوتهای درونی آنهاست.
از تجربه ایرانی تا بازاندیشی در مفهوم مدرنیته بهرسمیتشناختن تکثر تجربههای تاریخی، هنگامی که به بحث مدرنیته میرسیم، پرسشی اساسی پیش میکشد: آیا جوامع مختلف صرفاً صورتهای متفاوتی از مدرنیته را تحقق میبخشند یا تجربههای آنها میتوانند در تعریف و بازاندیشی این مفهوم نیز دخالت کنند؟ تفاوت این دو رویکرد ظریف، اما تعیینکننده است. در رویکرد نخست، روایت مدرنیته گسترش مییابد تا تجربههای بیشتری را دربرگیرد؛ در رویکرد دوم، خود این روایت و مفاهیمی که بر آن استوار است، در مواجهه با تجربههای تازه موضوع بازنگری قرار میگیرد. در مورد ایران، مسأله فقط این نیست که جریانهای فکری و سیاسی آن را چگونه میتوان در تاریخ مدرنیته جای داد؛ باید دید تجربه تاریخی ایران چه چیزی درباره حدود و پیشفرضهای این تاریخ آشکار میکند. آیا سنتهای فکری ایرانی- اسلامی صرفاً منابعی برای پاسخگویی به بحرانهای جهان جدید یا عناصر سازنده هویتی متمایز به شمار میآیند یا میتوانند افقهای مفهومی تازهای برای اندیشیدن به عقلانیت، اخلاق، آزادی و سامان زندگی جمعی بگشایند؟ پاسخ به این پرسش مستلزم آن است که سنت نه بهعنوان حقیقتی مصون از نقد، بلکه بهمثابه میراثی زنده و برخوردار از ظرفیتهای پرسشگری و بازاندیشی فهمیده شود. از این منظر، مسأله اصلی در خواندن میرسپاسی، صرفاً سنجش میزان توجه او به تفاوتهای تاریخی ایران نیست؛ باید پرسید این تفاوتها چه جایگاهی در صورتبندی نظریه او دارند. آیا تجربه ایرانی در چارچوب مفهومی موجود قابل فهم میشود یا ما را به سوی تجدیدنظری بنیادین در مورد همان چارچوب وامیدارد؟ پاسخ به این پرسش، مرز میان افزودن تجربههای تازه به تاریخ مدرنیته و گشودن امکانهایی تازه برای اندیشیدنی بنیادین به آن را روشن میکند. در حالت دوم، ایران دیگر صرفاً موضوع تفسیر نیست؛ تجربه تاریخی و فکری آن میتواند در نقد و بازاندیشی و بازسازی خود مفهوم مدرنیته مشارکت کند.
سنت؛ میراثی برای هویت یا امکانی برای اندیشیدن؟ بحث از مدرنیته ایرانی، بدون تأمل در معنای سنت و جایگاه آن در حیات فکری جامعه، ناتمام میماند. سنت را نمیتوان صرفاً مجموعهای از باورها و الگوهای بهجا مانده از گذشته دانست که در مواجهه با جهان جدید یا باید حفظ شوند یا جای خود را به نظمی تازه بسپارند. سنت، هنگامی که در حیات فکری یک جامعه حضور دارد، صرفاً میراثی تاریخی نیست؛ افقی از معنا و مجموعهای از پرسشها و امکانهای تفسیری است که میتواند در مواجهه با مسائل تازه، خود نیز دستخوش بازخوانی و دگرگونی شود. از اینرو، نسبت سنت و مدرنیته را نمیتوان تنها در قالب تقابل یا سازگاری فهمید؛ این نسبت میتواند صورت گفتوگویی انتقادی به خود بگیرد که در آن هیچیک از دو سوی گفتوگو از پیش، پاسخ نهایی را در اختیار ندارد. چنین نگاهی، البته مستلزم آرمانیسازی سنت نیست. میراث تاریخی نه یکپارچه است و نه همه عناصر آن را میتوان برای مسائل امروز راهگشا دانست. سنتها دربردارنده تعارضها، گسستها و امکانهای تفسیری متفاوتند و مواجهه انتقادی با آنها مستلزم تمایزگذاری، داوری و بازاندیشی است. اما همین ضرورت نقد، دلیلی برای تقلیل سنت به مانعی در مسیر تجدد یا بالعکس به ابزاری برای حفظ هویت جمعی نیست. میتوان پرسید که مفاهیم برخاسته از سنتهای فلسفی و معنوی ایران، از عقل و حکمت تا اخلاق و سعادت، چه ظرفیتهایی برای طرح دوباره مسائل معاصر دارند و در مواجهه با این مسائل چگونه ممکن است معنای تازهای پیدا کنند. از این منظر، یکی از پرسشهای مهم در بررسی مدرنیته ایرانی آن است که سنت در تحلیل تحولات فکری ایران چه جایگاهی مییابد: آیا عمدتاً در مقام زبان هویتخواهی و نیرویی در برابر الگوهای مسلط تجدد ظاهر میشود یا میتوان آن را منبعی برای صورتبندی پرسشهایی دانست که چارچوبهای رایج مدرنیته را نیز به بازاندیشی فرامیخوانند؟ طرح این پرسش، به معنای نسبت دادن غفلت از سنت به میرسپاسی نیست، بلکه معیاری برای سنجش دامنه گفتوگویی است که میان تجربه تاریخی ایران و مفهوم مدرنیته امکانپذیر میشود. مسأله نه بازگشت به سنت بهمثابه حقیقتی از پیش تعیینشده است و نه کنار گذاشتن آن به نام ضرورت تاریخی؛ مسأله، امکان اندیشیدن با سنت، بیآنکه از نقد آن چشم بپوشیم و اندیشیدن به مدرنیته، بیآنکه مفاهیم آن را از بازاندیشی مصون بدانیم.
رویدادگی مدرنیته و مسأله تجربه زیسته مدرنیته را نمیتوان صرفاً مجموعهای از اندیشهها، نهادها و الگوهای زندگی دانست که از جامعهای به جامعه دیگر انتقال مییابند؛ باید آن را در مقام رویدادی تاریخی نیز فهمید که با تحقق خود، مناسبات پیشین را دگرگون میکند و افقهای تازهای برای تجربه و تفسیر جهان میگشاید. از این منظر، مدرنیته صرفاً موضوع اندیشه روشنفکران نیست، بلکه در جریان رویدادگی خود، شیوههای ادراک زمان و مکان، نسبت انسان با سنت، صورتهای زندگی جمعی و تلقی او از خویشتن را نیز متحول میسازد. بنابراین فهم مدرنیته ایرانی مستلزم آن است که از سطح گفتمانهایی که درباره آن شکل گرفتهاند فراتر برویم و به چگونگی روی دادن و تحقق آن در بطن تجربه تاریخی ایران توجه کنیم. مفهوم رویدادگی، از این حیث امکان میدهد که مدرنیته را نه صرفاً برنامهای آگاهانه برای نوسازی جامعه و نه پدیدهای بیرونی که به جامعهای از پیشساخته وارد شده است، بلکه تحولی تاریخی بدانیم که پیامدهایش از قصد و اراده کنشگران فراتر میرود. مدرنیته در جریان تحقق خود، نهفقط موضوع داوری و انتخاب انسانها، بلکه زمینه دگرگونی معیارهای داوری، صورتهای انتخاب و افقهای امکان آنان نیز است. از اینرو، نمیتوان معنای آن را به دیدگاه روشنفکران درباره تجدد یا موضع جریانهای سیاسی در برابر آن فروکاست. این ملاحظه، در عین حال، پرسشی درباره دامنه تحلیل میرسپاسی پیش میکشد: نسبت میان گفتمانهای روشنفکری و رویدادگی تاریخی مدرنیت.



