از فروش لغتنامه دهخدا برای معیشت تا معرفی تمدن کهن جیرفت

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، آئین یادبود زندهیاد یوسف مجیدزاده، استاد و پژوهشگر برجسته باستانشناسی ایران، در تاریخ سوم آبان ماه ۱۴۰۵ در سالن همایش موزه ملی ایران برگزار گردید. در این مراسم، استادان تاریخ و باستانشناسی به بحث درباره سالهای تحصیل در دانشگاه تهران، خاطرات کاوشهای باستانشناختی و ویژگیهای علمی و انسانی زندهیاد یوسف مجیدزاده پرداختند و یاد او را گرامی داشتند. یوسف مجیدزاده که در سال ۱۳۱۵ در اسکو تبریز به دنیا آمد، در تاریخ ۲۷ مهرماه ۱۴۰۵ در فرانسه درگذشت. جایگاه علمی او در پیوند میان پژوهش میدانی، تحلیل دادههای باستانشناختی و مشارکت در مباحث نظری و تطبیقی باستانشناسی پیش از تاریخ قابل توجه است. فعالیتهای کاوشی او در محوطههایی چون تپه قبرستان، دشت قزوین و حوزه فرهنگی هلیلرود، بهویژه کنارصندل، نقش مهمی در گسترش شناخت ما از توالیهای فرهنگی و ارتباطات بینمنطقهای جوامع باستانی ایران ایفا کرد. آثار منتشر شده از مجیدزاده شامل کتابهایی چون «تاریخ و تمدن بینالنهرین»، «تاریخ و تمدن ایلام»، «آغاز شهرنشینی در ایران» و «کاوشهای تپه قبرستان» است. گزارشی که در ادامه ارائه میشود، شامل سخنان استادان تاریخ و باستانشناسی است که هر یک به نوعی درباره سالهای تحصیل در دانشگاه تهران، خاطرات کاوشهای باستانشناختی و ویژگیهای علمی و انسانی زندهیاد یوسف مجیدزاده سخن گفتند و یادش را گرامی داشتند.
جبرییل نوکنده، رئیس موزه ملی ایران، در ابتدای این نشست با اشاره به درگذشت استاد مجیدزاده در ۲۷ مهرماه، گفت: «استاد مجیدزاده بیش از شش دهه در عرصه میراث فرهنگی و باستانشناسی ایران فعالیت کرد، نوشت، کاوید و در دادگاههای بینالمللی با صلابت از حقوق میراث فرهنگی ایران دفاع نمود. او تمام عمر خود را وقف این میراث گرانبها کرد. من این توفیق را نداشتم که چه در کار دانشگاهی و چه در میدان کاوش، شاگرد ایشان باشم، اما از نوشتههای ایشان بسیار آموختم. من خاطرهای از دوران فعالیت خود در طرح بازنگری سیلک به سرپرستی ملکشهمیرزادی دارم. در ۲۸ دیماه ۱۳۸۰، استاد مجیدزاده و استاد رفیع از کاوشهای سیلک بازدید کردند. من از مجیدزاده خواستم ما را با سفالهای سیلک سه و ارتباط آن با تپه قبرستان آشنا کنند. ایشان پس از بررسی دقیق رهنمودی ارزشمند ارائه کردند و با نگاهی موشکافانه فرمودند: «من در میان این سفالها حتی یک قطعه سفال آلویی ندیدم.» این نکته پاسخگوی پرسش بزرگی در طرح بازنگری سیلک بود. پایاننامه دکتری ایشان در دانشگاه شیکاگو در ۱۹۷۶ درباره فرهنگهای پیش از تاریخ فلات مرکزی به استناد کاوشهای تپه قبرستان بود. از سوی دیگر، پژوهش رساله دکتری من نیز دوره مس-سنگ بر پایه بازنگری سیلک شکل گرفته بود. به همین دلیل، به دلیل همین قرابت علمی و مطالعه دقیق آثار و کتب استاد، با اندیشههای ایشان آشنا شدم. آنچه هم امروز درباره ایشان میگویم نه از روی تکلف بلکه برخاسته از آشنایی با آثارشان است. بیتردید ایشان یکی از ستونهای استوار باستانشناسی ما بودند. اکنون به چند دستاورد شاخص ایشان میپردازم. کشف زنجیره تولید فلزکاری کهن در تپه قبرستان یکی از آنها بود؛ استاد مجیدزاده هر مکانی را که میکاوید، به مرکز عالم تبدیل میکرد. او در تپه قبرستان موفق شد تمام زنجیره تولید فلزکاری کهن را در دوره مس-سنگ بهدست آورد و جایگاه برجسته تاریخ ایران را در تاریخ فلزکاری کهن در جهان به اثبات رساند. تداوم پژوهشها در دوران محدودیت یکی دیگر از دستاوردهای او بود. زمانی که در دورههایی اجازه کاوش نداشت، دست از کار نکشید و با انتشار کتابها و آثار مرجعی چون «ایران در آغاز شهرنشینی» و پژوهشهای بنیادین مانند «تاریخ و تمدن ایلام»، چراغ دانش را همواره روشن نگه داشت. کتاب ایلام ایشان همتراز برترین آثار ایرانشناسان جهان است. مجموعه چند جلدی او در حوزه باستانشناسی بینالنهرین نیز نشان داد که یک پژوهشگر ایرانی تا چه اندازه در شناخت هنر، تاریخ و فرهنگ ایران و میانرودان توانمند است.
محمدابراهیم زارعی، رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، در ادامه گفت: «صحبت کردن از استاد مجیدزاده بسیار دشوار است، اما از اینکه در اینجا هستم و درباره او سخن میگویم، بسیار خرسندم. شاگردی ایشان را کردم و تا دو ماه پیش با ایشان در ارتباط بودم. ما ورودیهای سال ۶۳ دانشگاه بودیم. هنوز استاد مجیدزاده را ندیده بودیم. تنها میشنیدیم که درباره او میگفتند که کمسواد است! با کمال وقاحت چنین حرفهایی میزدند. تنها وقتی درس بینالنهرین را با ایشان گرفتیم و به کلاس درسشان رفتیم، تازه متوجه شدیم که با چه دانشمندی روبهرو هستیم. هر درس بینالنهرین چهار ساعت طول میکشید و در تمام این چهار ساعت با اسلاید و مطالب ارزشمند، درس میگفت. درس بسیار جذابی بود. یک درس جذاب دیگر آغاز شهرنشینی در ایران بود که فوقالعاده اندیشمندانه به ما آموخته شد. او در دانشش بسیار سخاوتمند بود و تمام تلاش و توانش این بود که به سوالات دانشجویانش پاسخ دهد. درس دیگری که بهاجبار به ایشان دادند، درس باستانشناسی ایلام بود. یادم هست که ایشان میگفتند که من متخصص ایلام نیستم، اما تلاشم را میکنم. واقعاً هم آن درس را در نهایت استادی و بسیار عالی ارائه کردند. جزوهای هم که در این باره نوشتند آنقدر خوب بود که به صورت کتاب هم منتشر شد. مجیدزاده را به دلایلی واهی و نابخردانه کنار گذاشتند. چون او سختگیر بود و با کسی تعارف نداشت. همین باعث شد که خیلیها بگویند که نباید باشد و با این کارشان همه نسلهای بعد ما را از حضور ایشان بینصیب کردند. او در نهایت سختی زندگی کرد و یکبار گفت که مجموعه لغتنامه دهخدایش را فروخته است تا هزینه زندگیش را تأمین کند. تمدن جیرفت را مجیدزاده شناساند که باعث افتخار همه ایرانیان است. تردیدی ندارم که نام ایشان در تاریخ ایران باقی خواهد ماند.
معصومه مصلی، سرپرست پژوهشکده باستانشناسی، نیز در سخنانی گفت: «امروز گرد هم آمدیم تا بزرگداشتی داشته باشیم و یاد و خاطره مجیدزاده را زنده نگه داریم و از تجربیات کسانی استفاده کنیم که زمانی شاگرد استاد مجیدزاده بودند و اکنون خود در جایگاه استادی هستند. همان ترمی که ما وارد دانشکده شدیم، مجیدزاده در جمع استادان دانشکده نبودند. میشنیدیم که با افتخار از این صحبت میکنند که استاد مجیدزاده را از دانشگاه اخراج کردهاند. آنهایی که باستانشناسی میخوانند، از خود گذشتگی دارند. مجیدزاده منافع خود را برای منافع کشور کنار گذاشتند و از خودگذشتگی کردند. این جای قدردانی دارد. واضحترین و بارزترین خصوصیت ایشان این بود که پای اهداف خود ایستاد. در حالیکه میتوانست چنین نکند و جایگاه بالایی به دست بیاورد. در زمینه استرداد اشیاء باستانی که از حفاریهای غیر مجاز به دست آمده بود، با ایشان همکاری داشتم. چند کانتینر از آن اشیاء را به لندن برده بودند. اگر تلاشهای مجیدزاده نبود، امکان بازگشت اشیاء بسیار سخت میشد. او با تمام وجودش در دادگاه حاضر شد و امضاء کرد. امضایی که اگر سخن خود را نمیتوانست اثبات کند، پیامدهای بسیاری برایش داشت. او تلاش بسیار کرد و بدین وسیله افتخار بزرگی برای بازپس گرفتن اشیاء نصیب میراث فرهنگی شد. از خردمندی دکتر عزتالله نگهبان هم باید یاد کنم که با دوراندیشی مجیدزاده و ملک شهمیرزادی را برای ادامه تحصیل به خارج فرستاد تا دانش پیش از تاریخ ایران را آموزش ببینند و با خود به ایران بیاورند و بهروز کنند. استاد مجیدزاده صرفاً به علم باستانشناسی نمیپرداخت، بلکه مسئولیت سنگینی در قبال آثار تاریخی کشور بر دوش خود احساس میکرد و میکوشید که آن مسئولیت را هم به دانشجویان بشناساند.
سید محمد بهشتی شیرازی، عضو شورای عالی میراث فرهنگی و گردشگری، در ادامه گفت: «در سال ۱۳۷۶ که من به سازمان میراث فرهنگی آمدم، مشکلی داشتم. آن هم این بود که رشته من معماری بود و تقریباً شناختی جدی درباره رشتههای دیگری که در سازمان اهمیت داشت، نداشتم. کاری که کردم این بود که کاغذی برداشتم و هر استادی که میآمد از او میخواستم که پنج تن از بهترینهای رشتهاش را که در قید حیات هستند، به من معرفی کند. چند ماه این کار را ادامه دادم و جمعبندیای که از آن نامها کردم، نشان داد که در باستانشناسی همه آنهایی که درباره پنج تن از آنها اتفاق نظر دارند، چه کسانی هستند. یکی از آن پنج تن دکتر یوسف مجیدزاده بود. پرسوجو کردم تا بدانم کجاست و گفتند در نیس فرانسه زندگی میکند. پرسیدم که چه شده است که به فرانسه رفتهاند؟ اطلاعاتی به من دادند و با زحمت زیاد توانستم با او تماس بگیرم و دعوت کنیم که به ایران بیایند. یکی دیگر از آن پنج تن دکتر ملک بود. به هر روی با مجیدزاده و ملک جلسات فراوانی داشتم و با ارزیابی که کردم، اوضاع باستانشناسی کشورمان چگونه است. از آنها خواستم که کاری انجام بدهیم که منجر به تحولی شود. این دو بزرگوار در رقابتی دوستانه و شیرین، سنتهای جدیدی را در باستانشناسی ایران پایهگذاری کردند. از جمله این که هیأتهای حفاری، صحنه آموزش هم باشند و همه اعضای هیأت مقالهای به نام خود بنویسند. همچنین حتماً هر فصل کاوش که میشود، گزارش فعالیتهایشان را ارائه کنند و تا قبل از حفاری فصل بعد، آن گزارش منتشر شود. دیگر این که در تشکیل هیأت باستانشناسی از رشتههای دیگر هم استفاده کنیم و هیأتهای بینالمللی تشکیل بدهیم. اولین هیأت باستانشناسی بینالمللی راه افتاد که به سرپرستی آن دو بود. اکنون برخی از آن سنتها وجود دارد و برخی دیگر به دلایلی تعطیل شدهاند. مجیدزاده در پرورش دانشجویان بسیار سخاوتمند بود. تا قبل از آن هیأتهای باستانشناسی وقتی فعالیت میکردند، همه باید دور شو و کور شو میشدند. این دو گفتند که همه باید بیایند و ببینند که ما چهکار میکنیم و ما برای آنها درباره کارمان توضیح بدهیم. در آققلعه به بومیها توضیح داده بودند که سرگرم چهکاری هستند. یادشان گرامی که بهراستی انسان بزرگی بودند و خدا را شکر که پیش از آن که بروند، کتابهایشان چاپ شد. او باستانشناسان را بسیج کرد که کار عتیقهفروشان را تقبیح بکنند و جوری در رسانهها انعکاس بدهند که دیگر جرأت فروش آثار را نداشته باشند.
جلیل گلشن از باستانشناسان نیز در این مراسم گفت: «به نظر میرسد که مجیدزاده جفا و در حق او کملطفی شد. او به عنوان یکی از بزرگترین باستانشناسان ایران، همواره در تلاش بود تا میراث فرهنگی کشور را حفظ کند و به نسلهای آینده منتقل نماید. یاد و خاطرهاش همواره در دلهای ما زنده خواهد ماند.»



