ای برادر، تو تنها اندیشه نیستی!

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، باورها و اندیشهها چه میزان اهمیت دارند و چگونه بر رفتار و کردار ما و در نهایت بر شرایط زندگیمان تأثیر میگذارند؟ این پرسش ممکن است در نگاه اول بیش از حد انتزاعی و بیربط به وضعیت زندگی به نظر برسد و ممکن است طرف مقابل متوجه منظور من نشود و اهمیت آن را در نیابد. به همین دلیل، شاید بهتر باشد این موضوع را به شکلی سادهتر مطرح کنم. آیا اگر تمامی مردم ایران مانند کانت، هگل و دکارت بیندیشند، عقلگرا باشند، سطح آگاهی بسیار بالایی داشته باشند و دانش و سواد بالایی کسب کنند، به این معنا که باورهایشان عقلانی باشد و به همه چیز بهطور انتقادی فکر کنند، آیا تمامی مشکلات حل خواهد شد؟ وضعیت عینی، جبر جغرافیایی و تاریخ چه میشود؟
اجازه دهید این موضوع را بیشتر باز کنم. از زمان جنگهای ایران و روس در نیمه نخست قرن نوزدهم و شکست ایران، این پرسش در ذهن برخی از دغدغهمندان ایرانی شکل گرفت که چرا ما شکست خوردیم؟ چرا عقبماندگی داریم؟ چرا از گردونه تاریخ خارج شدهایم؟ مشهورترین شکل این سؤال به عباس میرزا، ولیعهد و شاهزاده ناکام ایرانی نسبت داده میشود که پس از شکستهای ایرانیان از روسها، از یک دیپلمات غربی پرسید: «چه قدرتی شما را تا این حد از ما برتر ساخته است؟ دلایل پیشرفت شما و ضعف ثابت ما چیست؟» پاسخ آن دیپلمات غربی مشخص نیست، اما مشهور است که راهحل عباس میرزا اعزام تعدادی از ایرانیان برای یادگیری دانش و فنون عمدتاً نظامی از غربیها بود. پس از این گفتگو، یک گفتار (دیسکورس) در میان منورالفکران و روشنفکران ایرانی رواج یافت که بر ضرورت افزایش دانش و آگاهی و آموزش مردم تأکید میکرد. در این «گفتار»، علت اصلی عقبماندگی ایرانیان، بیسوادی و ناآگاهی معرفی میشود و اگر بتوانیم سطح دانش و آگاهی جامعه را افزایش دهیم، بر بخش عمدهای از مشکلات فائق خواهیم آمد. به همین دلیل، آموزش همگانی به هدف اصلی روشنفکران تبدیل شد و این نهضت تا به امروز ادامه دارد. انصافاً باید گفت که این تلاشها تا حد زیادی در افزایش دانایی جامعه موفق بوده است. امروز، جامعه ایران دستکم بهطور رسمی یکی از باسوادترین کشورهای منطقه به شمار میرود و سطح سواد و آگاهی مردم در آن قابل توجه است.
با این حال، علیرغم افزایش آگاهیها، بخش بزرگی از مشکلات همچنان پابرجاست و جامعه در بسیاری از جنبهها با بدبختیها و چالشهای انکارناپذیری مواجه است. جالب اینجاست که برخی همچنان بر همان گفتار تأکید میکنند و میگویند که مقصر روشنفکران و اصحاب فکری هستند و نارساییها از جانب ایشان ناشی میشود. به اعتقاد این افراد، روشنفکران کمکاری کردهاند یا ما را به انحراف کشاندهاند و اگر درست فکر میکردند، اکنون با این وضعیت مواجه نبودیم. آنچه که پیروان این «گفتار» نمیبینند یا نمیخواهند ببینند، شرایط عینی و وضعیتهای جغرافیایی و تاریخی است. این به معنای انکار اهمیت باورها و اندیشهها نیست، بلکه مسأله این است که انسانها و جوامع در شرایطی به عرصه ظهور میرسند و زندگی میکنند که الزاما تحت کنترل خودشان نیست و این شرایط و موقعیتها تأثیر زیادی بر زندگی و وضعیت آنها دارد.
موضوع جبرباوری جغرافیایی یا تاریخی نیست. البته انسانها میتوانند و باید تلاش کنند بر مشکلات و شرایط خود فائق آیند، اما این پیروزی بر مشکلات تنها با تفکر و اندیشه و اصلاح یا تغییر باورها ممکن نیست. ایدهآلیسم ایرانی به معنای اصالت دادن به باورها و اندیشهها و نادیده گرفتن شرایط عینی و مادی و بستر ظهور اندیشهها و باورها، در چنبره توهمات فکری گرفتار آمده و شبیه به آن موجود ناقصالخلقهای است که مارکس در توصیف جامعه آلمانی زمان خود به تصویر میکشید؛ یعنی انسانی که سرش بیش از حد بزرگ است اما دست و پاهایش کوچک و ناتوان و رشد نیافتهاند. در واکنش به این ایدهآلیسم تخیلی باید گفت: ای برادر، تو تنها اندیشه نیستی، استخوان و ریشه هم مهماند و تنها باقیماندههایی دورریختنی نیستند. باورها مهم هستند، اما چیزهای دیگری نیز اهمیت دارند. از ابرهای موهوم انتزاعیات پایین بیا و پا روی زمین بگذار و واقعیتهای مادی را نیز ببین.



