لحظهای ناب از ایران را جستوجو میکنیم

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، نشست «شکست را با سیاستنامه از نو بخوانیم» به همراه رونمایی از شماره ۳۸ سیاستنامه در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران برگزار گردید. در این جلسه، رسول جعفریان، گودرز رشتیانی، مهدی فدایی مهربانی، احمد بستانی و محسن آزموده به عنوان دبیر سخنرانی کردند. در ادامه، گزارشی از این نشست ارائه میشود:
محسن آزموده در آغاز این نشست اظهار داشت: به بیستویکمین سلسله نشستهای نویسندگان و خوانندگان که به همت مجله سیاستنامه برگزار میشود، خوش آمدید. این جلسه با همکاری کانون دانشجویی علوم سیاسی برگزار شده و ما مهمان کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران هستیم. این نشست به مناسبت رونمایی از سیوهشتمین شماره از مجله سیاستنامه برگزار میشود. روی جلد این شماره تصویری از عباس میرزا، شاهزادهای ناکام، نقش بسته است که به عنوان نمادی برای بازخوانی تاریخ صدوپنجاه ساله اخیر ما به شمار میآید. لحظهای که عباسمیرزا پس از شکست با سفیر فرانسه گفتگو میکند، به لحظه عباس میرزایی معروف است. او از سفیر سوالاتی میپرسد که چرا ما اینگونه شدهایم و چه چیزی باعث پیشرفت شما شده است، در حالی که آفتاب زودتر بر ما میتابد. آزموده ادامه داد: همچنین میدانیم که عباس میرزا گروهی را به اروپا فرستاد تا علوم نظامی و جدید را بیاموزند و اکنون او به عنوان نمادی برای بازخوانی تاریخ تجدد ایرانیان شناخته میشود. مشخص نیست اگر عباسمیرزا میماند و شاه میشد، چه اتفاقی میافتاد. شاید از بخت او بود که ناکام از دنیا رفت. به هر حال، تصویری از عباس میرزا بر روی این شماره از سیاستنامه با پروندهای تحت عنوان «افسانه یک شکست» نقش بسته است. به همین مناسبت، این جلسه با عنوان «شکست را از نو بخوانیم» در حال برگزاری است تا به مقوله شکست و تأمل در این موضوع بپردازیم. امروز در کنار چند تن از استادان برجسته تاریخ و علوم سیاسی هستیم تا در این مورد صحبت کنیم.
مهدی فدایی مهربانی به عنوان نخستین سخنران در این نشست گفت: به نام خدا، من چند نکته بداهه را مطرح میکنم. آقای آزموده به درستی به لحظهای اشاره کردند که به لحظه عباس میرزایی معروف است. این اصطلاح را من نشنیده بودم و به دنبال اصطلاحی برای آن بودم. لحظهای که عباس میرزا یقه دیپلمات فرانسوی را میگیرد و میپرسد «شما چه دارید که ما نداریم؟» به نظر من لحظهای بسیار مهم است که وقفهای در تاریخ یک تمدن را نشان میدهد. تمدنی که ادعای بلندی دارد. وقتی ما از ایران صحبت میکنیم، از تاریخی بلند و تمدنی با پیشینه طولانی سخن میگوییم. به گفته بسیاری از مستشرقین و فلاسفه غربی، ایران خاستگاه تمدن است. بنابراین، ناگهان یک لحظه تعلیقی در تاریخ شکل میگیرد و یکی از بزرگترین شخصیتهای این مملکت متوجه میشود که ظاهراً ما از این نقطه تاریخ عقب ماندهایم و یقه یک دیپلمات را میگیرد و میپرسد «شما چه دارید که ما نداریم و چرا جلو افتادهاید؟» این لحظه به نظر من بسیار مهم است.
فدایی مهربانی ادامه داد: نکتهای در مورد دوران عباس میرزا وجود دارد که شاید مهمترین رویدادی که در این دوره تجربه میشود، جنگهای اول و دوم ایران و روس است. جنگهایی که تأثیر زیادی بر مواجهه ما با دنیای غرب گذاشت. این جنگها به دو عهدنامه منجر میشود و امروزه خوانش ما از این عهدنامهها، به ویژه عهدنامه ترکمانچای، که اخیراً مورد بحث سیاسیون ما نیز قرار گرفته، بسیار مهم است. باید ببینیم آیا ما اکنون در همان وضعیتی هستیم که عباس میرزا در آن زندگی میکرد یا خیر. در این صورت، نحوه مواجهه ما با عهدنامه ترکمانچای باید متفاوت باشد.
فدایی مهربانی افزود: عباس میرزا همزمان با دو فیلسوف آلمانی، کانت و هگل، معاصر بود که هر دو به نوعی از اُتونومی صحبت میکنند و به قائم به ذات بودن عقل اشاره دارند. میخواهم بگویم که بحثی که آقای دکتر طباطبایی دارند، پیشزمینههایی در وبر و کانت دارد و تا حدی فوکو نیز به آن پرداخته است. این بحث به شرایط امکان و امتناع فکر مدرن در غرب مربوط میشود. یعنی چه عواملی باعث شد که شرایط امکان فکر جدید در غرب ایجاد شود و در ایران ایجاد نشود. به نظر من این سؤال، سؤال مهمی است. زمانی که ما تاریخ خود را مطالعه میکنیم، این سؤال باید پیش روی ما باشد. چه شد که آن اُتونومی کانتی و به تبع آن خوانش هگل، به ویژه در رساله خدایگان و بنده، شکل میگیرد. این چیزی است که به نظر میرسد ما هنوز در اینجا نداریم. اگر به سمت شکلی از مدرن شدن هم حرکت میکنیم، آن قائم به درون و ذات بودن، یا به عبارتی قائم به ایران بودن، به نظر میرسد که در اینجا وجود ندارد.
وی بیان کرد: این ذهنیتی که ما امروز خود را با نوعی آگرونولوژی با جنگهای ایران و روس مقایسه کنیم و بگوییم که عباس میرزا پذیرفت، پس ما هم بپذیریم، به نظر من مشکل دارد. زیرا ما وضعیت امروز خود را با وضعیت آن دوره مقایسه میکنیم و اگر بخواهم هگلی به آن نگاه کنم، نتیجه دقیقا مناظره خدایگان و بنده است که هگل در آن رساله بیان میکند. در مقابل مرگ پا پس میکشی یا در مقابل مرگ نوعی تهور به خرج میدهی؟ حرف من به هیچوجه به معنی هیجانی رفتار کردن و شعارهای کلان دادن نیست.
فدایی مهربانی بیان کرد: من نمیخواهم بگویم که بیپروا به دل دریا بزنیم و ببینیم چه میشود، اما میخواهم بگویم که بدانیم به عنوان کسانی که یک پیشینه بلند تمدنی داریم، باید به این لحظه توجه کنیم. متاسفانه اکنون از داخل و بیرون ایران تمام مضامین ملی و فرهنگی ما مورد حمله قرار میگیرد. جالب این است که در وضعیتی هستید که برای بسیاری از نسل جوان، هر استدلالی که میآورید، میگویند؛ باشد. مثلاً به شخصی میگفتم که موضوع تجزیه ایران میتواند موضوعیت داشته باشد، در پاسخ میگفت؛ ایران کوچکتر و مدرن ارجحیت دارد بر ایران بزرگ! این نوع سخن گفتن دیگر پایان استدلال است. به عبارتی، گوینده حس میکند که نمیتواند به این گفتوگو ادامه بدهد. نکتهای که میخواستم بگویم این است که آن لحظه عباس میرزایی که آقای آزموده به درستی به آن اشاره کردند، باید پیش چشم ما باشد.
احمد بستانی در ادامه این نشست گفت: ابتدا از آقای زارع تشکر میکنم که زحمت فراوانی در سیاستنامه میکشند، به ویژه که من از همان ابتدا در جریان بودم و انتخاب این موضوعات و همه اینها حسابشده و بر اساس شرایط روز است و نوعی تلاش میمون و مبارک است برای پیوند زدن بین دغدغههای فکری، سیاسی و وضعیت کنونی ما و از این جهت شاید تنها کاری که فعلاً از دست ما برمیآید در شرایط فعلی، همین تأمل بر روی این شرایط باشد.
بستانی افزود: به نظر من این جلسه میتواند دریچهای باشد برای بحث درباره میهندوستی و وطندوستی در شرایط بحرانی. یعنی دو مفهوم کلیدی میهندوستی و بحران به ذهن من میرسد. ابتدا از میهندوستی یا وطندوستی شروع کنیم که این روزها بسیار محل بحث و گفتوگو است. یک نکته جالب همانطور که دکتر فدایی هم اشاره کردند، مفهومی است که به ویژه در شرایط بحرانی نیاز به آن بیشتر است. باید صحبت کنیم از اینکه وطندوستی، توجه به امر ملی چه اهمیتی دارد، به چه کار ما میآید و اساساً آیا از نظر اخلاقی موجه است یا نیست؟
احمد بستانی در ادامه گفت: یکی از دغدغههای ما اساساً این است که توضیح بدهیم که میهندوستی یک فضیلت محسوب میشود و ارزش و اعتبار دارد. برای کسی که در حوزه فلسفه کار میکند، طبیعتاً مفهومی به نام میهندوستی نمیتواند یک مفهوم کلیدی بر اساس نظریههای کلاسیک باشد. زیرا عشق و علاقه شما باید به حقیقت باشد و عشق به میهن مانند عشق به پدر و مادر است. فضیلت است اما فضیلت ثانوی است. فضیلت اولیه در واقع عشق و علاقه به حقیقت امور و اشیاء است. ارسطو هم میگوید من افلاطون را دوست دارم ولی حقیقت را بیشتر دوست دارم. مسئلهای که من سالهاست به آن فکر میکنم، این است که آیا ما چگونه میتوانیم از فضیلت میهندوستی به عنوان یک فضیلت سیاسی صحبت کنیم و جالب اینجاست که خیلی از دوستان ما و کسانی که در این حوزهها کار میکنند، نیز پاسخی شایسته برای این پرسش ندارند و من همین چند روز پیش استاد فلسفه اخلاق را دیدم که معتقد بود؛ اگر برادر شما با کسی دعوا کند و اگر شما حق را به برادر خود بدهید، این ارزش اخلاقی ندارد. مهم این است که بدانی کدام برحق است و کدام برحق نیست.
احمد بستانی افزود: یعنی این تصور وجود دارد که گویی دفاع از میهن یک مسئله احساسی است. من بر روی این بسیار تردید دارم. خیلی میتوان بر روی این پرسش بحث کرد که چرا وطندوستی یک فضیلت مدنی است؟ هم سنت و سابقهای در فلسفه سیاسی دارد و هم یک نکته خیلی مهمتری که دوست دارم در اینجا به آن اشاره کنم و به بحث علم سیاست و علم تاریخ مرتبط میشود، این مسئله است که اساساً امر ملی فقط مفید نیست بلکه شرط لازم تأسیس علوم انسانی ایرانی است. بحث اول این است که مفید است یا مضر است؟
وی افزود: در حقیقت توجه به امر ملی و توجه به ایرانی بودن، به گمان من شرط اساسی درک چیزی به نام علوم انسانی ایرانی است. اگر بخواهیم از آن صحبت کنیم و تجربه تاریخی هم این را نشان میدهد. یک نویسنده آلمانی به نام اریش اوئرباخ مقاله خیلی معروفی دارد، با عنوان «روح ملی به مثابه تأسیس علوم انسانی» که در مورد هربر و ریکو و… در اروپا مطالعه کرده است و او نشان میدهد که اساساً تأسیس علوم انسانی مدرن وقتی ممکن شد که اندیشمندان اروپایی به مسئله روح ملی توجه نشان دادند. یک استدلالی دارد که من در اینجا فرصت نیست که به آن بپردازم. البته او نتایجی هم میگیرد چون بعد از سال ۱۹۵۴ آن مقاله را نوشته است؛ نتایجی میگیرد.
احمد بستانی بیان کرد: برای اینکه فضای ملیگرایی در بعد از جنگ جهانی دوم یک مقداری تقبیح میشود، نتیجه میگیرد و تلویحاً میگوید که این فقط مال اروپا بود و در جای دیگر به سراغ امر ملی برای تأسیس علوم انسانی نروید. ولی من فکر میکنم که اینگونه نیست.



