درد، احساسی که باید از بین برود

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، مهسا عِلّیون؛ «بیونگچول هان»، فیلسوف کرهای-آلمانی، فلسفیدن را با انتشار رساله دکترایش در زمینه خوانش و تأویل فلسفه هایدگر آغاز کرد. او در سال ۲۰۱۰ با انتشار کتاب «جامعه فرسودگی» دیدگاههای خود را مطرح نمود. در یکی از تألیفات اخیرش، هان بار دیگر به نقد سرمایهداری نئولیبرال پرداخته و این بار از منظر بررسی طرد درد در جوامع تحت تأثیر سیاستهای نئولیبرالیستی به این موضوع میپردازد.
در کتاب «جامعه تسکینی»، که ادامهای بر فلسفه تثبیتشده او در آثار پیشینش است، هان با ارجاعهای مکرر به دیدگاه ارنست یونگر و تحت تأثیر شرایط زندگی در دوران همهگیری کرونا، به بررسی ریشهها و پیامدهای دردگریزی در جوامع معاصر میپردازد. او ابتدا با توضیح مفهوم دردگریزی، استدلال میکند که در جوامع کنونی، درد به عنوان نوعی ناهنجاری شناخته میشود و با واگذاری آن به حوزه پزشکی، دیگر عاملیتی در ایجاد شور جمعی، تحرکات اجتماعی و انقلابها ندارد.
پزشکی نیز به نوبه خود نه در پی درمان درد، بلکه در تلاش برای کاهش علائم آن است. فردی که دردمند است و درد او ناشی از نابرابریهای اجتماعی است، توسط جامعه نئولیبرال طرد میشود و سپس با تجویز داروهای مسکن و آرامبخش و حتی رواندرمانی توسط سیستم پزشکی، به فردی افسرده، آرام و منفعل تبدیل میشود؛ به این ترتیب، دیگر تهدیدی برای نظم سرمایهداری به شمار نمیآید. درد از منظر سرمایهداری سودآور نیست، بنابراین باید نکوهش و ناپدید شود.
هان در فصل دیگری از کتاب، با عنوان «اضطرار خوشبختی»، به نقل قولی از کتاب «تنبیه و مراقب» فوکو اشاره میکند و ایده خود را گسترش میدهد. به اعتقاد فوکو، شکنجه و نمایش بدنهای مثلهشده در عرض چند دهه از دید عموم محو شد، اما شیوههای اِعمال درد به شکلهای ظریفتر و غیرجسمانی درآمدند. در جریان گذار به جامعه صنعتی، بدن شکنجهشده دیگر به کار تولید نمیآمد و انسان به عنوان ابزار تولید باید به بدنی مطیع تبدیل میشد. بنابراین، اِعمال درد و شکنجه به محیطهای بستهای مانند کارخانهها، پادگانها و مدارس منتقل شد.
اما گذار از آن جامعه انضباطی به جامعه نئولیبرال کنونی، بهرهوری را به تنها ارزش مسلط تبدیل کرده است. انسان معاصر ناگزیر از خوشبختی و سلامتی است. هان در اینجا از اصطلاح منفیّت درد استفاده میکند. در جامعه نئولیبرال، حتی قدرت نیز به امری مثبت تبدیل شده است. این مثبتگرایی هرگونه منفیّت مانند درد را کنار میزند. درد درمان نمیشود، بلکه تنها به تسکین آن بسنده میشود. به این ترتیب، جامعه نئولیبرال به جامعهای تسکینی تبدیل میشود. فرد باید شاد و عاری از درد باشد تا به بهرهوری مورد نظر قدرتها دست یابد.
رواج اصول خودانگیزشی، خودبهرهوری و خودشکوفایی، شلاق را از دست حاکمیت گرفته و به دست خود فرد میدهد. سلطه و آزادی هممعنا میشوند. فرد نسبت به هرگونه درد سِر و کرخت شده است و ناچار است احساس خوشبختی کند؛ در غیر این صورت، به عنوان یک ناهنجاری از تمام عرصههای حضور بشری کنار گذاشته خواهد شد. در ادامه، هان که بخش عمدهای از این کتاب را در دوران پاندمی کرونا نوشته است، توضیح میدهد که چگونه ویروس معادلات گذشته را به هم ریخت و در عین حال تمام واسطههای فرهنگی باقیمانده را به منفیّت تبدیل کرد.
زندگی به زندهمانی تقلیل یافت و با نکوهش مناسک مرتبط با سوگواری، مرگ به آمار و ارقام تبدیل شد. در این دوران، نظارت بر جنبههای خصوصی زندگی افراد نیز به امری مثبت تبدیل شد و افراد بیش از پیش آسایش را به آزادی ترجیح دادند. به این ترتیب، سرمایهداری از مرگ و میر نیز نهایت بهره را برد. فرد به تدریج به نوعی دیکتاتوری درونی رسید و به کنترلگری تبدیل شد که به طرز وسواسگونهای تنها بر سلامت خویش متمرکز است. او نباید درد داشته باشد و درد دیگری نیز نباید بر زندگی او تأثیر بگذارد.
الگوریتمهای فضای مجازی و ابزارهای هوشمند نیز نه تنها ذهن و بدن افراد را تحت نظارت قرار دادند، بلکه با نمایش تصاویر مشابه یا به تعبیر هان “همانِگی”، تفاوت و “دیگرانگی” را محو کردند. در جامعه نئولیبرال، تفاوت همان درد است و درد چیزی است که باید محو شود تا مبادا عاملیت یافته و مناسبات اجتماعی را متحول کند.



