مرغ یا تخممرغ: کدام یک اول آمده است؟

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، کتاب «مغز ایدئولوژیک» نوشته هومن هنرمند، نویدبخش توسعه مطالعات مغز در شاخهای نوین به نام علوم اعصاب سیاسی است. این رشته بر اساس تحقیقات عصبشناختی و بررسی نحوه عملکرد و ساختارهای مرتبط با مغز شکل گرفته است. لئور زمیگراد در این کتاب با استفاده از آزمایشهای مختلف و تحقیقات دانشمندان پیشین، ارتباط متقابل میان مغز و ایدئولوژی را بررسی میکند: «برای درک رابطه علت و معلولی، باید دریابیم که چه چیزی مقدم است و چه چیزی مؤخر: مغزهای ما یا سیاستهایمان؟»
او در آغاز کتاب به دو برداشت نادرست از مغز اشاره میکند؛ یکی اینکه مغزها ظرفهایی هستند که میتوان آنها را با معانی ایدئولوژیک پر کرد و دیگری اینکه ذهن چیزی جدا از مغز است و در جایی خارج از بدن انسان قرار دارد. نویسنده بر این نکته تأکید میکند که مغزهای افراد مختلف پتانسیلهای متفاوتی دارند که از بدو تولد در آنها قابل مشاهده است. این پتانسیلها برخی را به سمت انعطافپذیری و برخی دیگر را به پذیرش باورهای ایدئولوژیک متمایل میکند، در حالی که ایدئولوژیها نیز بر کارکرد مغز تأثیر میگذارند: «مغز ما سیاستهای فردیمان را شکل میدهد و همزمان، ایدئولوژیهای ما بر عملکرد مغز تأثیر میگذارند.»
زمیگراد همچنین بر اهمیت انتخاب فردی تأکید دارد و از ارائه نگرشی جبرگرایانه پرهیز میکند. برخی افراد به لحاظ ژنتیکی و محیطی مستعد پذیرش باورهای متعصبانه و ایدئولوژیک هستند، اما به مرور زمان ممکن است به سمت انعطافپذیری فکری پیش بروند و برخی دیگر بالعکس. علم مطالعه مغز در واقع دروازهای به روی امکانات مختلف پیش روی انسانها میگشاید و دلایل شکلگیری نگرشهای ایدئولوژیک را توضیح میدهد. مغز انسان بهطور کلی در پی دو هدف است: یکی پیشبینی و دیگری ارتباط. مغز با یادگیری الگوها و شواهد میکوشد تا بتواند حوادث آینده را پیشبینی کند. همچنین ذاتاً اجتماعی و ارتباطگراست و خواهان ارتباطی دو طرفه و حضور در اجتماع است و به تأیید و توجه نیاز دارد. ایدئولوژی به این دو ویژگی مغز پاسخی محرک و روشن میدهد.
جهان برای فردی که پذیرای ایدئولوژی است قابل فهم میشود و او میتواند دلایل وقایع را درک کند و حتی نقشهای از آینده در ذهن خود ترسیم کند. همچنین، حضور در میان افرادی که با او همنظر هستند، بُعد اجتماعی تعلق را برای او فراهم میآورد. البته این موضوع به سادگی قابل حل نیست. مغز به دنبال حقیقت است و ممکن است با تعارضاتی مواجه شود که او را از دیدگاه ایدئولوژیک خود دور کند. تفکر ایدئولوژیک دو ویژگی دارد: اول، دکترین سختگیرانه مبتنی بر باید و نبایدها و باورهای مطلقگرا و دوم، هویتی سختگیرانه که مرزبندی روشنی میان باورمندان به یک ایدئولوژی و دیگران ترسیم میکند. در نظر لئور زمیگراد، نگرش ایدئولوژیک سرسختانه و به دور از انعطافپذیری و تواضع فکری است.
اگرچه برخی گرایشات و تعلقات سیاسی مانند میانهروی یا لیبرالیسم از رادیکالیسم و افراطگرایی دورتر هستند، اما حتی آنها نیز میتوانند به دگماتیسم منتهی شوند، بهویژه اگر فرد از پذیرش شواهد معتبر و توانایی بازاندیشی در تفکر خود دور شود. به عنوان مثال، راست افراطی و چپ افراطی بیشترین همخانوادگی را در پذیرش تعصبات ایدئولوژیک دارند و کمترین میزان انعطافپذیری فکری را از خود نشان میدهند. زمیگراد با آزمایشهای مختلف نشان میدهد که پذیرش انعطافپذیری یا باور به دگماتیسم در واکنشهای بدن انسان قابل مشاهده است. به عنوان مثال، «یافتهها نشان میدهند افرادی که گرایش سیاسی محافظهکارانهتری دارند، در واکنش به صداهای تهدیدآمیز، پلکهایشان را محکمتر به هم میزنند. در مقابل، لیبرالها واکنشی ضعیفتر نشان میدهند؛ پلک زدنهایشان ملایمتر است و نشانههای کمتری از وحشت یا ترس غریزی در آنها مشاهده میشود.»
باوری معروف به «حساسیت به انزجار» توضیحدهنده نوعی تصور اخلاقیات مبتنی بر پاکی است که افراد را به اتخاذ گرایش محافظهکارانه سوق میدهد و موجب انزجار آنها از موضوعات مرتبط با ناپاکی جسمانی یا جنسی میشود. همین انزجار میتواند توضیحدهنده مخالفت محافظهکاران با پذیرش مهاجران در کشور خود باشد. زمیگراد با نقل قول از مارتا نوسباوم مینویسد: «در طول تاریخ، از احساس انزجار برای کنار گذاشتن و به حاشیه راندن گروهها یا افراد استفاده شده است؛ کسانی که نماد ترس و بیزاری گروههای غالب از حیوانیت و مرگپذیری خودشان بودهاند.» مارتا نوسباوم علاوه بر تأکید بر نقش بدن و کارکرد متفاوت مغز، محیط یا به تعبیر نویسنده «آشیانه» را بر نحوه اتخاذ نگرشهای گوناگون تأثیرگذار میداند. به عنوان مثال، طرد اجتماعی و کمبود منابع نیز انسانها را به پذیرش باورهای متعصبانه و افراطی متمایل میکند. همچنین، ترس از مرگ و استرس از دیگر عوامل گرایش به ایدئولوژیهای مختلف هستند. در نهایت، «تفکر ایدئولوژیک با نگرش علمی پرسشگر و موقتی، ناسازگار است – نگرشی که به گفتوگو و بازنگری علاقهمند است. آزاد بودن و رهایی از ایدئولوژی، یعنی درگیر شدن با صداهای گوناگون، بازی کردن و کنار گذاشتن جدیت افراطی. یعنی جرئت خروج از سناریوی از پیش نوشتهشده.»



