«کادیلاک چپی»؛ بررسی تصمیمات ساده و بحرانساز

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، مجموعه داستان «کادیلاک چپی» از جمله آثار روایی است که به جای اتکا به روایتهای رسمی و یکبعدی، از زاویهای جدید و چندصدایی به یکی از پرالتهابترین مقاطع تاریخ معاصر ایران، یعنی روزهای تسخیر سفارت آمریکا، میپردازد. این کتاب که به گردآوری محمدقائمخانی و با همکاری انتشارات سوره مهر منتشر شده، با تجمیع دیدگاه نویسندگان مختلف، سعی در بازخوانی نسبت میان انسانها، تصمیمات فردی و بستر متلاطم تاریخ دارد.
برای بررسی ماهیت این اثر و جهان روایی داستانها، به سراغ محمدقائمخانی، نویسنده یکی از داستانهای این مجموعه و گردآورنده کل اثر، رفتهایم تا در گفتوگویی صریح، لایههای پنهان «کادیلاک چپی» را بیشتر بررسی کنیم. عنوان «کادیلاک چپی» نامی جذاب و تا حدی کنایهآمیز است؛ این اصطلاح یا تصویر از کجا نشأت گرفته و چه ارتباطی با فضای کلی روایتهای این مجموعه دارد؟ انتخاب این عنوان تا چه حد به منظور نشان دادن یک غافلگیری تاریخی یا زاویه دیدی متفاوت به وقایع آن دوران بوده است؟ کادیلاک چپی عنوان یکی از داستانهای این مجموعه است که به رویکرد چپگرایانه ضدامپریالیستی تسخیر سفارت آمریکا اشاره دارد. بهعلاوه، داستان به گونهای پیش میرود که واژه «چپ» به عنوان توصیف ماشین کادیلاک به کار میرود که به پایان داستان نیز اشاره دارد.
نویسنده داستان، سمیه جمالی، در یک ساختار کلاسیک قصهگویی ماجرامحور، وضعیت خاص افرادی که به اتوپیاها دل میبندند را به تصویر کشیده و بحران واقعی نهفته در تصمیمات به ظاهر ساده را نمایان میسازد. به عنوان کسی که هم کتاب را گردآوری کردهاید و هم یکی از داستانها را نوشتهاید، مرز بین ویراستار/گردآورنده و نویسنده برایتان چگونه تعریف شد؟ چگونه به یک لحن و ضربآهنگ واحد در کل کتاب دست یافتید؟ گردآوری مجموعه داستانها در کتاب تنها به موضوع قصهها مربوط میشود. در واقع، تلاش نشده که نثر و فضاسازی داستانها به یکدیگر نزدیک شود. هر نویسنده با زبان و نگاه روایی خاص خود، طرح خود را از موضوع نوشته است. این رویکرد ممکن است باعث شود که از دید برخی خوانندگان، وحدت روایی کتاب خدشهدار شود و پیوستار روایت موضوع از دست برود. اما اگر چنین اتفاقی نیفتد و مخاطب تا انتها با داستانها همراه شود، احتمالاً تجربهای از نگاه به موضوع تسخیر سفارت آمریکا از ابعاد مختلف را کسب خواهد کرد.
معیار شما برای انتخاب و گزینش این داستانها چه بود؟ آیا با راویانی مواجه شدید که خاطراتشان به دلیل زاویه دید خاصشان کنار گذاشته شوند یا برعکس، گلچین شدند؟ روش ما اعتماد به نویسندگانی بود که برای نگارش کتاب دعوت کردیم. بیش از دو برابر تعداد داستانهای کتاب، نویسنده دعوت شدند تا در حین بازدید از موزه استکبارستیزی، روایت تسخیر سفارت را بشنوند. از میان آنها، افرادی با موضوع ارتباط برقرار کردند و به طرح داستانی رسیدند. نگاهها چنان متفاوت بود که از همان طرح اولیه، تفاوت آشکار روایتها مشخص شد و نیازی به جداسازی حیطه داستانپردازی به وجود نیامد. دوستان داستانهای خود را نوشتند و حاصل کار به چنین نتیجهای رسید.
فضای کتاب ما را به روزهای پرالتهاب نزدیک انقلاب، سفارت، بازداشتگاهها و مبارزات میبرد. چقدر از این فضاها حاصل تجربههای زیسته و شنیدههای خودتان است و چقدر حاصل پژوهش و بازآفرینی مستند؟ در داستان خود، از چه زاویه یا تجربهای وارد ماجرا شدید که احساس کردید جای خالیاش در روایتهای رسمیتر احساس میشود؟ سن نویسندگان به گونهای نیست که تجربه زیسته شخصی بتواند تأثیر زیادی در روند شکلگیری داستان بگذارد. اگر هم تأثیرپذیری وجود داشته باشد، به واسطه تجربه زیسته اطرافیان نویسندگان بوده که در قالب روایت به ایشان منتقل شده است. در کنار این ذهنیتها، گفتوگوهایی که با افراد مطلع و درگیر با موضوع به صورت جمعی شکل گرفت، در نزدیک شدن ذهن نویسندگان به سوژهها بسیار مؤثر بوده است. در نهایت، هر نویسنده برای تسلط بر موضوع، از منابع کتابخانهای و اطلاعات پراکنده در رسانهها نیز بهره برده و داستان خود را نگاشته است.
داستان من به شخصی میپردازد که از ماجرای عمومی تسخیر سفارت فاصله دارد و به جهان نیروهای بیگانه نزدیک است. به همین دلیل با نیروهای سفارت کانادا همکاری میکند؛ نه به خاطر منافع، بلکه از سر دلبستگی و اعتماد. هدف من پیگیری سرنوشت این سطح از اعتماد بین دو نفر در متن شبکه قدرت منطقهای و جهانی است. جایی که موضعهای رسمی و مرزبندیهای جامعه، معنایی در جهان شخصی فرد ندارند و داوریها بر اساس ارزشهای خود او و معطوف به اهداف شخصی انجام میشود. همراهی با او قرار است هم پیچیدگیهای تصمیمات انسانی را مشخص کند و هم پیچیدگی شبکه قدرت حاکم بر روابط بینالملل را نشان دهد.
اگر بخواهید به کسی که شاید شناخت عمیقی از فضای دهه ۵۰ و روزهای انقلاب ندارد بگویید «چرا باید این کتاب را بخواند؟»، کلیدواژه یا پیام اصلی کتاب برای نسل امروز چیست؟ مهمترین منظر مشترک نویسندگان در پرداخت این داستانها، مسأله مهاجرت است. در نگاه اول، عموم افراد در سال ۱۳۵۸ که با ماجرای تسخیر سفارت آمریکا درگیرند، دغدغه مهاجرت ندارند، اما چرخشهای جامعه در دهههای بعدی و سوالاتی که تصمیمات شخصی آدمها را به گونهای متفاوت با دهه شصت شکل میدهند، بسیاری از نویسندگان کتاب را نسبت به موضوع مهاجرت کنجکاو کرده است. در برخی داستانها این موضع شفاف است و مهاجرت در کانون داستان قرار دارد، در برخی دیگر نیز به پسزمینه رفته است تا از جایی پنهانتر حادثهها را شکل بدهد. این کتاب میتواند گفتاری از ماجرای تسخیر سفارت آمریکا برای جهان امروز باشد، زیرا در آن، محل اقامت و سکونت در یک کشور، خود به پدیدهای مهم و حساسیتبرانگیز تبدیل شده است.
کدامیک از روایتهای این مجموعه (چه نوشته خودتان و چه دیگران) بیشتر از همه شما را غافلگیر کرد یا نگاهتان را به آدمهای آن دوره تغییر داد؟ به عنوان گردآورنده، تمایل ندارم به این سوال پاسخ دهم. تنها از مخاطبان دعوت میکنم مجموع داستانها را بخوانند؛ شاید از میان منظرهای گوناگون روایتها، روایت نزدیکتر به خودشان را پیدا کنند.



