مغلطههای شناختی: چالشهای ذهنی ما

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، فرهاد بیانی، عضو هیئت علمی موسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، در یادداشتی به بررسی دیدگاه رئالیسم انتقادی و بهویژه نظریه بسکار در مورد مغالطه معرفتی پرداخته است. او در این یادداشت به تفکیک میان بعد لازم و متعدی اشاره میکند و مفهوم کلیدی «مغالطهی معرفتی» را معرفی مینماید. بیانی بر این باور است که اگر مانند اثباتگرایان تصور کنیم که هر آنچه از جهان بیرون میدانیم کاملاً با واقعیت آن جهان مطابقت دارد، یا به تعبیر تفسیرگرایان، جهان اجتماعی همان چیزی است که میدانیم، در این صورت مرتکب مغالطهی معرفتی شدهایم. به عبارت دیگر، هستیشناسی را به معرفتشناسی تقلیل دادهایم.
او توضیح میدهد که بعد لازم شامل آنچه وجود دارد است، در حالی که بعد متعدی به آنچه میدانیم مربوط میشود. اثباتگرایان بر این باورند که تجربههای ما از جهان بیرون با واقعیت آن مطابقت دارد، اما این رویکرد به ویژگیهای فرهنگی و اجتماعی ابزارهای شناخت توجه ندارد. در مقابل، تفسیرگراها معتقدند که واقعیت اجتماعی چیزی جز فهم و ادراک ما از آن نیست. بیانی به نقل از بسکار میگوید که این مغالطه مانع از دستیابی به معرفت معتبر میشود و برای رهایی از آن باید بپذیریم که فهم ما تنها بخشی از واقعیت است.
رئالیسم انتقادی به نقد رویکردهای تجربهگرا، بهویژه پوزیتیویسم منطقی میپردازد و آن را گرفتار خطای معرفتشناختی میداند. به اعتقاد بیانی، پوزیتیویسم منطقی با یک اشتباه بنیادی مواجه است؛ واقعیت به آنچه که ما میتوانیم با حواس خود درک کنیم تقلیل داده میشود. این رویکرد واقعیت را سادهسازی میکند و ساختارهای عمیق و مکانیسمهای زیربنایی آن را نادیده میگیرد.
بیانی به این نکته اشاره میکند که اثباتگرایی از دو جنبه دچار مغالطه معرفتی است: اول به دلیل پذیرش اصل تحقیقپذیری و دوم به این دلیل که معتقدند تجربهی انسان از جهان بیرون با واقعیت آن مطابقت دارد. در اینجا، نقش بعد متعدی، که شامل پیشفرضها و نظریههاست، نادیده گرفته میشود. برای دستیابی به معرفت معتبر، نیازمند ارزیابی انتقادی و پالایش تجارب خود هستیم. بیانی بر این باور است که اثباتگرایان در ارائهی یک هستیشناسی مستحکم دربارهی جهان اجتماعی ناتوان هستند.
روی بسکار به دنبال استفاده از فلسفهی رئالیسم انتقادی برای فهم بهتر و شناخت علمی جهان اجتماعی است. او معتقد است که اعمال انسانی قابلیتهای تبیین علمی دارند و برای این کار، دو اقدام اساسی را انجام میدهد: یافتن بنیانهای محکم در هستی و ارائهی روشی مناسب برای شناخت شیوهی عمل این بنیانها. او همچنین به نقد تبیینی در موضوعات اجتماعی توجه دارد.
بیانی در ادامه به تفاوتهای رئالیسم انتقادی با رویکردهای تفسیری اشاره میکند و میگوید که رئالیسم انتقادی جهانی مستقل و خارج از ذهن را واقعی میداند. او به نقد آدورنو و هورکهایمر در مورد اعتماد فرهنگ غربی به عقل و علم نوین اشاره میکند و به نقدهای بنیادین از علوم اجتماعی کلاسیک میپردازد. این نقدها به دلیل اعتماد به عقلگرایی و ادعاهای جهانشمولی مطرح شدهاند.
نیچه نیز با ایدهی چشماندازگرایی به نقد این رویکردها میپردازد و بر این باور است که ما نمیتوانیم واقعیت را از یک دیدگاه عینی مشاهده کنیم. او تأکید میکند که معرفت محلی و زمینهمند است و هیچ قوانین علمی جهانشمولی وجود ندارد. ریچارد رورتی نیز به نقد این ایده میپردازد و میگوید که هیچ بنیانی برای استدلالها وجود ندارد. او بر این باور است که دانش باید از منظر هنجاری و کاربردی مورد بررسی قرار گیرد و نه فقط از جهت صدق آن.
در نهایت، بیانی به این نکته اشاره میکند که رئالیسم انتقادی میتواند در مورد ساختارها و مکانیسمهای مولدی که واقعاً وجود دارند، معرفت کسب کند، اما نه به معنای تصویر آیینهای. این رویکرد به دنبال درک عمیقتری از واقعیت مستقل از ما است و به نقد نظریههای مختلف در این زمینه میپردازد.



