دانشگاه من در دل خیابان آجودانیه

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، کتاب «خاطراتی از سیدعبدالله انوار» که توسط انتشارات روزنه منتشر شده است، نتیجه گفتوگوی مجید بجنوردی با سیدعبدالله انوار، دانشمند، فیلسوف، ریاضیدان، ادیب و مترجم ایرانی و یکی از پیشکسوتان نسخهشناسی در کشورمان میباشد. نویسنده کتاب با ارائه پیشینهای از سیدیعقوب انوار و دوران کودکی سیدعبدالله انوار، به بررسی رویدادهای تاریخی مهمی چون انقلاب مشروطه، دوران سلطنت رضاشاه و واقعه سوم شهریور ۱۳۲۰ میپردازد. خاطرات این نسخهشناس مشهور معاصر از حزب توده، صادق هدایت، پیشهوری، جلال و نیما و بسیاری دیگر از شخصیتها، روایت بجنوردی را با جذابیتهای خاصی همراه میسازد.
دیگر اثر مجید بجنوردی، کتاب «رسام ارژنگی در تبوتاب آذربایجان» است. سیدعبدالله انوار، متولد ۱۳۰۳ و فرزند سیدیعقوب انوار شیرازی، از چهرههای برجسته تاریخ معاصر ایران به شمار میآید. دوران کودکی و جوانی او در تهران سپری شد که بعدها نه تنها محل زندگیاش، بلکه یکی از مهمترین موضوعات پژوهشیاش نیز گردید. او در دبیرستان البرز و دانشسرای عالی تحصیل کرد و سپس در کتابخانه ملی و لغتنامه دهخدا به فعالیت پرداخت. سالهای بازنشستگی او نیز به معنای کنارهگیری از علم و پژوهش نبود و خانهاش به محلی برای گفتوگو، آموزش، نوشتن، ترجمه و تربیت شاگردان تبدیل شد.
کتاب «خاطراتی از سیدعبدالله انوار» نتیجه گفتوگوهای مجید بجنوردی با اوست که در ابتدا با هدف نوشتن زندگینامه یا جمعآوری خاطرات آغاز نشده بود. آشنایی بجنوردی با انوار از طریق علاقه و پژوهش او درباره تهران شکل گرفت. رفتوآمد به خانه انوار و گفتوگو درباره تاریخ و جغرافیای تهران، به تدریج نویسنده را با خاطرات و دانستههایی مواجه کرد که به باور او ارزش ثبت و حفظ داشت. این گفتوگوهای پراکنده بعدها به مصاحبههای موضوعی تبدیل شدند و در نهایت مجموعهای را پدید آوردند که اکنون در قالب کتاب حاضر در دسترس خوانندگان قرار گرفته است. این شیوه شکلگیری کتاب، حالوهوایی متفاوت از یک زندگینامه رسمی به آن میبخشد. خواننده با روایتی مواجه نیست که از ابتدا بر اساس یک طرح منظم و از پیش تعیینشده نوشته شده باشد، بلکه با مجموعهای از خاطرات، تجربهها، دانشها و تأملات روبهروست که به تدریج کنار یکدیگر قرار گرفتهاند.
به همین دلیل، تهران در سراسر کتاب حضوری پررنگ دارد که نه تنها به عنوان یک شهر، بلکه به عنوان بخشی از حافظه شخصی و تاریخی انوار نمود پیدا میکند. انوار خود را متعلق به نسلی میدانست که رشد سریع تهران و همزمان نابودی بسیاری از آثار و نشانههای شهر قدیم را به چشم دیده بود. همین تجربه او را به سوی پژوهش درباره تاریخ و آثار تهران سوق داد. او برای شناخت شهر حتی روزانه تا سی کیلومتر پیادهروی میکرد و از نقاط و آثار مختلف یادداشت برمیداشت. مجید بجنوردی از این منظر، تهرانپژوهی برای انوار را صرفاً بازگویی تاریخ کلی شهر نمیدانست. او تلاش میکرد به جزئیات برسد، خانهها، خیابانها و محلهها را بشناسد و آنچه را در معرض نابودی قرار داشت، ثبت کند. مقالاتی مانند «باغ سردار»، «باغ نگارستان»، «غرب خیابان لالهزار» و «غرب خیابان فردوسی جنوبی» نمونهای از همین رویکرد هستند.
به روایت بجنوردی، انوار در این آثار از کلیگویی فاصله میگرفت و حتی خانهبهخانه برخی خیابانهای تهران را بررسی میکرد. از همین رو، خاطرات انوار را میتوان روایتی از حافظه شهری تهران دانست. انوار دروازه دولت قدیم را دیده بود؛ همان دروازهای که در کودکی از زیبایی آن سخن میگفت و بعدها شاهد تخریب آن و بسیاری دیگر از آثار تهران شد. اما اهمیت کتاب به تهران محدود نمیشود. بجنوردی در پیشگفتار کتاب، انوار را به عنوان شخصیتی جامع معرفی میکند که بر حوزههای مختلفی تسلط داشت: تاریخ مشروطه، تاریخ جنبش چپ و نهضت ملی ایران، زبان و ترجمه، کاغذشناسی، تصحیح متون، ریاضیات و فلسفه و حکمت. این گستردگی دانش یکی از مهمترین وجوه شخصیتی است که در این خاطرات نمایان میشود.
علاوه بر آنچه ذکر شد، مسئله آموزش نیز جایگاه مهمی در روایت دارد. بر اساس آنچه پیش روی مخاطب قرار دارد، انوار از نسلی میآمد که به گفته خودش، آموزش زبان انگلیسی در دبیرستان البرز را جدی تجربه کرده بود و همین تجربه را با وضعیت آموزش عالی نسلهای بعد مقایسه میکرد. بجنوردی نیز در توصیف رابطه خود با استاد، خانه او را «دانشگاه» خود مینامد که مدرک نمیداد و شاگردانش نیز در پی مدرک نبودند. این تعبیر، شاید یکی از بهترین توصیفها برای نوع رابطهای باشد که انوار با اطرافیان و شاگردانش در قالب انتقال دانش به مثابه یک شیوه زندگی، نه صرفاً یک موقعیت دانشگاهی برقرار کرده بود.
کتاب همچنین با افزودن پژوهشی درباره سیدیعقوب انوار، پدر عبدالله انوار، زمینهای برای شناخت بهتر خانواده و فضای فکری فراهم میکند که انوار در آن رشد کرد. در پایان نیز گفتوگویی با مهدی محقق، از دوستان چند دهه انوار، آمده است که میتواند تصویری مکمل از شخصیت و جایگاه او ارائه کند. بخش دیگری از جذابیت کتاب به حضور تاریخ سیاسی ایران در خاطرات انوار بازمیگردد. او شناخت عمیقی از تاریخ مشروطه و نهضت ملی داشت و در روایت این دورهها شور و حرارت ویژهای از خود نشان میداد. «خاطراتی از سیدعبدالله انوار» در ۲۲۰ صفحه به همت انتشارات روزنه منتشر شده است.



