پینما: برای پیشرفت به زیرساخت مناسب، آموزش مداوم و حمایت واقعی نیازمندیم

سرویس کودک و نوجوان پایگاه خبری الفبای رشد – سایه برین: پینما را نمیتوان تنها به عنوان یک قالب برای روایت داستان در چند قاب تصویری در نظر گرفت؛ این هنر، زبان مشترک تصویر و روایت و نمایانگر فرهنگ، تاریخ و شیوه نگاه ملتهاست. این هنر که در سطح جهانی با نامهایی چون کمیک و مانگا شناخته میشود، در ایران نیز ریشههایی در سنتهای تصویری و روایتهای مردمی، از پردهخوانی و نقاشیهای روایی تا آثار تاریخی و مذهبی، دارد. با این حال، فاصله میان این پیشینه و جایگاه کنونی پینما در ایران همچنان قابل توجه است؛ فاصلهای که به دلیل نبود آموزش تخصصی، فقدان زیرساختهای حرفهای، کمبود حمایتهای نهادی و محدودیت بازار کار، بیشتر شده است. سعید رزاقی، پیشکسوت عرصه پینما، در این گفتوگو به هویت مستقل این هنر و ضرورت توجه به ریشههای فرهنگی آن اشاره میکند؛ او از تأثیرپذیری از جریانهای جهانی بدون از دست دادن امضای ایرانی دفاع میکند و در کنار اشاره به ظرفیتهای پینمای مذهبی، به چالشهای آموزش و پرورش استعدادها و ضرورت ایجاد مسیری پیوسته از مدرسه و هنرستان تا دانشگاه و بازار نشر میپردازد. به باور او، پینما برای عبور از وضعیت کنونی، بیش از هر چیز به برنامهریزی بلندمدت، حمایت واقعی و عزمی ملی نیاز دارد. متن کامل این مصاحبه را با هم میخوانیم.
چرا تأکید دارید به جای واژه «کمیک» از اصطلاح «پینما» استفاده کنیم؟ تفاوت این دو اصطلاح چیست و چرا باید برای این هنر در زبان فارسی نام مستقلی داشته باشیم؟ هر کشوری هنر گرافیکی و شیوه بیان تصویری خاص خود را دارد. در کشورهای انگلیسیزبان به این قالب «کمیک استریپ» میگویند و در ژاپن از اصطلاح «مانگا» استفاده میشود. در واقع، هر فرهنگ، متناسب با پیشینه و نگاه هنری خود، شیوه خاصی برای روایت تصویری دارد. آیا مانگای ژاپنی، با وجود شباهتهایی که ممکن است به آثار انگلیسی و آمریکایی داشته باشد، دقیقاً همان مفهوم را دارد؟ خیر؛ زیرا تفاوتهای فرهنگی در این آثار تأثیرگذار است. ما نیز چنین پیشینهای داریم و در گذشته از شکلهای مختلف روایت تصویری برخوردار بودهایم. برای مثال، پردهخوانی عاشورا و نمایشهای قهوهخانهای از نمونههای نزدیک به این جریان هستند. همچنین میتوان به آثار عموی کمالالملک، یعنی صنیعالملک، اشاره کرد که نقاشیهای هزارویکشب را برای ناصرالدینشاه کشیده بود. البته در این زمینه چندان پژوهش و توجهی صورت نگرفته است؛ چراکه بخشی از این آثار، هنر درباری و خصوصی بودهاند و ممکن است نمونههایی از آنها در موزهها نگهداری شود. در مقابل، پردهخوانی عاشورا در بستر فرهنگ عمومی مردم شکل گرفته و بخشی از هنر مردمی ما بوده است. بنابراین، پینما صرفاً معادلگذاری یک واژه خارجی نیست؛ بلکه باید آن را در بستر فرهنگ و سنت تصویری خودمان بشناسیم.
با توجه به نمونههایی که از هنر تصویری ایران نام بردید، آیا میتوان گفت ایران نیز از بنیانگذاران هنر پینما در جهان بوده است؟ این هنر چه پیشینهای در تاریخ ایران و جهان دارد؟ بله، ما نیز جزو بنیانگذاران این جریان بودهایم. اروپاییها هم از گذشته شکلهایی از روایت تصویری داشتهاند، اما آمریکاییها از چنین پیشینه تاریخی گستردهای برخوردار نبودند؛ زیرا سابقه تاریخی کشورشان کوتاهتر است. البته اگر بخواهیم قوم باستانی آزتک را در این بررسی در نظر بگیریم، بحث متفاوت میشود؛ چراکه آنها نیز از نظر تاریخی و فرهنگی ارتباط مستقیمی با آمریکاییهای امروز ندارند. در تخت جمشید، روایتهایی را میبینیم که از طریق نقشها بیان شدهاند. حتی اگر عقبتر برویم، به نقاشیهای انسانهای غارنشین میرسیم؛ آثاری که لزوماً به یک ملت یا تمدن خاص تعلق نداشتند و انسانها احساسات و روایتهای خود را روی دیوار غارها به تصویر میکشیدند. در واقع، انسانها همواره احساسات و تجربههایشان را از طریق تصویر بیان کردهاند. نقاشی یکی از نخستین زبانهای بیان احساسات است. کودکان نیز احساسات، ترسها و تجربههای خود را با مدادرنگی و نقاشی نشان میدهند. حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد کودکان نقاشی میکنند. برخی از آنها در بزرگسالی نیز این مسیر را ادامه میدهند و وارد عرصه هنر میشوند، اما برخی دیگر مشاغل متفاوتی را انتخاب میکنند. این موضوع ارتباط مستقیمی با دولت، تمدن یا تاریخ یک کشور ندارد. انسان ممکن است روی ساحل، دیوار یا هر سطح دیگری نقاشی کند. بنابراین، روایت تصویری ریشهای بسیار قدیمی در زندگی بشر دارد و نمیتوان آن را به یک کشور یا دوره تاریخی محدود کرد.
در تولید آثار پینما تا چه اندازه باید به فرهنگ ایرانی وفادار باشیم؟ آیا تأثیرپذیری از کمیک و مانگای کشورهای دیگر به هویت این هنر آسیب میزند یا میتواند به رشد آن کمک کند؟ گاهی جوانان این پرسش را مطرح میکنند که تا چه زمانی باید صرفاً ایرانی بمانیم و چرا نباید از شیوههای دیگران استفاده کنیم. ما دو جریان گرافیکی شاخص در این حوزه داریم: کمیک و مانگا. در دورههایی یکی از این دو جریان تأثیرگذاری بیشتری داشته و در دورههای مختلف نیز بر یکدیگر اثر گذاشتهاند. اگر بخواهیم برخی از اغراقها و ویژگیهای تصویری یک اثر را از جریان مانگا یا کمیک بگیریم، این موضوع اشکالی ندارد. هنر را نباید به یک دوره یا سبک خاص محدود کنیم. همانطور که نمیتوان گفت سینما فقط متعلق به دهه شصت است، در پینما نیز میتوانیم از ویژگیهای سبکهای مختلف استفاده کنیم و آنها را به شیوه خودمان توسعه دهیم. برای مثال، میتوانیم پیتزا بپزیم، اما از ادویه ایرانی استفاده کنیم. نمیتوانیم بگوییم حتماً باید از نگارگری ایرانی استفاده کنیم؛ زیرا باید ببینیم آیا این شیوه با موضوع و فضای اثر تناسب دارد و آیا میتوانیم آن را بهدرستی اجرا کنیم یا خیر. به نظر من، میتوان از هنرهای دیگر تأثیر گرفت، اما نباید از تحولات هنری جهان عقب بمانیم. باید ایدهها و ظرفیتهای موجود در آثار دیگر کشورها را بشناسیم و از آنها بهره ببریم، اما در نهایت خوراک فرهنگی خودمان را به اثر اضافه کنیم تا امضای ایرانی داشته باشد. برای مثال، کتاب «داستان عاشورا» اثر پرویز اقبالی را در نظر بگیرید. ایشان داستان عاشورا را به تصویر کشیده است. این داستان، متعلق به یک فرهنگ خارجی یا غربی نیست و ماجرا در جغرافیای عراق و شام اتفاق میافتد؛ اما در اثر او میتوانیم از هنرهای تجسمی و بصری ایرانی و بهرهگیری از نگارگری ایرانی نشانههایی ببینیم. پرسپکتیو، خلاقیت و شیوه پرداخت اثر نیز حاصل نگاه هنرمند است. هنرمند هوشمند کسی است که از تاریخ هنر جهان ایده میگیرد، عناصر مختلف را با یکدیگر ترکیب میکند و در نهایت اثری میآفریند که هویت و امضای خودش را دارد. بنابراین، مهم این است که اثر نهایی، با وجود تأثیرپذیری از جریانهای مختلف، هویت ایرانی خود را حفظ کند.
در زمینه تولید پینماهای مذهبی، چه ملاحظاتی باید مورد توجه نویسندگان، تصویرگران و بهویژه ناشران قرار بگیرد؟ آیا صرفاً پرداختن به یک موضوع مذهبی برای خلق اثری تأثیرگذار کافی است؟ به نظر من، این نوع کار نباید به یک اثر معمولی تبدیل شود. ناشر باید نسبت به موضوع ارادت داشته باشد و حتی حاضر باشد تمام ظرفیت انتشارات خود را برای آن به کار بگیرد. وقتی قرار است اثری با موضوعات مذهبی یا ملی تولید شود، ناشر باید با اعتقاد و ارادت به سراغ آن برود. برخی افراد فقط میخواهند کاری بگیرند و آن را منتشر کنند، اما به نظر من، سخن باید از دل برآید تا بر دل بنشیند. البته این قاعده در همه کارهای هنری وجود دارد، اما در آثار مذهبی اهمیت بیشتری پیدا میکند. پرویز اقبالی در این زمینه دل گذاشت و با تمام وجود کار کرد. کسی که هنوز به چنین درکی نرسیده و موضوع را بهعنوان یک نیاز و دغدغه جد



