متفکر تأثیرگذار جهانی

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، معرفی اندیشمندان و میراث فکری جهان اسلام به جامعه علمی بینالمللی، یکی از چالشهای اساسی در حوزههای علمیه و نظام دانشگاهی ایران به شمار میرود. با وجود برخورداری تمدن اسلامی از سرمایههای عظیم فلسفی، کلامی، تفسیری و معرفتی، بسیاری از متفکران مسلمان هنوز در فضای علمی جهانی ناشناخته باقی ماندهاند یا به جایگاه شایستهای دست نیافتهاند. علامه سیدمحمدحسین طباطبایی از جمله اندیشمندان شیعه معاصر است که توانسته است از مرزهای جغرافیایی و فرهنگی عبور کند و در محافل علمی جهانی مورد توجه قرار گیرد؛ هرچند ابعاد مختلف اندیشه او همچنان نیازمند معرفی و بازخوانی است.
تجربه جهانیشدن اندیشه علامه طباطبایی، علاوه بر نمایان ساختن ظرفیتهای معرفتی مکتب تشیع، پرسشهای مهمی درباره چگونگی عرضه اندیشه اسلامی، گفتوگوی بینفرهنگی و نقش دیپلماسی علمی و فرهنگی را پیش روی ما قرار میدهد. در این راستا، با یحیی جهانگیری سهروردی، رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در جاکارتا و استاد مدعو کرسی اسلامشناسی در دانشگاه بینالمللی اندونزی، درباره ابعاد تأثیرگذاری جهانی علامه طباطبایی، نقش واسطههای علمی و فرهنگی و الزامات حضور مؤثر اندیشه اسلامی در عرصه بینالملل گفتوگو کردهایم.
یحیی جهانگیری سهروردی در سالهای اخیر به بحث معرفی اندیشمندان اسلامی به جهان و ضرورت حضور فعالتر حوزههای علمیه در عرصه بینالملل توجه ویژهای داشته است. با این حال، به نظر میرسد که هنوز فاصله زیادی میان ظرفیت فکری و معرفتی جهان اسلام و میزان حضور آن در فضای علمی جهانی وجود دارد. ارزیابی شما از این وضعیت چیست؟
به اعتقاد من، یکی از بحرانهای جدی علوم انسانی در کشور ما، ناتوانی در معرفی و تثبیت جایگاه جهانی اندیشمندان خودمان است. در جهان غرب، شخصیتهایی مانند انیشتین در فیزیک و متفکرانی همچون پوپر، هایدگر، کانت و کییرکگور در فلسفه و علوم انسانی به برندهای علمی و فکری تبدیل شدهاند؛ اما ما با وجود برخورداری از سرمایههای بزرگ معرفتی، نتوانستهایم بسیاری از متفکران خود را به جهان معرفی کنیم. نخست باید توجه کنیم که مسئله ما صرفاً تولید اندیشه نیست. ممکن است درباره میزان و کیفیت تولیدات علمی کشور بحثهایی وجود داشته باشد، اما مشکل مهمتر، توزیع و انتشار اندیشه است. ما با انبوهی از پایاننامهها، کتابها و رسالههای علمی مواجه هستیم که در آرشیوها و کتابخانهها باقی میمانند و هرگز وارد چرخه اثرگذاری نمیشوند. گاهی حتی حجم قابل توجهی از این آثار کنار گذاشته یا نابود میشوند. این وضعیت را باید نوعی تراژدی علمی دانست.
به نظر من، بسیاری از شخصیتهای فکری ما از حیث عمق و گستره اندیشه، ظرفیت رقابت با برجستهترین متفکران جهان را دارند؛ اما نتوانستهایم این ظرفیت را به زبان و قالبی عرضه کنیم که در فضای علمی بینالمللی دیده شود. بنابراین، باید میان تولید دانش و اثرگذاری دانش تفاوت قائل شویم. داشتن اندیشه ارزشمند یک مسئله است و توانایی تبدیل آن به یک جریان علمی و فکری در سطح جهان، مسئلهای دیگر.
سید محمد باقر صدر در میان اندیشمندان شیعه معاصر، چرا علامه طباطبایی را باید یکی از برجستهترین نمونههای حضور و تأثیرگذاری جهانی دانست؟ آیا میتوان جایگاه ایشان را با دیگر شخصیتهای بزرگ حوزوی مقایسه کرد؟
علامه طباطبایی در میان اندیشمندان معاصر شیعه جایگاهی ممتاز دارد. البته در کنار ایشان باید از شخصیت بزرگی همچون شهید آیتالله سیدمحمدباقر صدر نیز یاد کرد. این دو متفکر از معدود عالمان شیعه معاصر هستند که آثار و نظریاتشان در سطحی فراتر از محیط علمی شیعه مورد توجه قرار گرفته است. شهید صدر در جهان اسلام، بهویژه در حوزههای فکری اهلسنت، تأثیرگذاری قابل توجهی داشته است. برای نمونه، احمد الطیب، شیخ الازهر، در یکی از برنامههای تلویزیونی از شهید صدر بهعنوان متفکری نابغه یاد کرده است. همچنین برخی متفکران برجسته اقتصاد معاصر نیز از ظرفیت نظریهپردازی او در حوزه اقتصاد سخن گفتهاند. اما علامه طباطبایی از این جهت ویژگی ممتازی دارد که توانست با اندیشمندان غربی وارد گفتوگوی مستقیم شود و اندیشههایش در فضای فلسفی غرب نیز مورد توجه قرار گیرد. در واقع، تأثیرگذاری ایشان به جهان اسلام محدود نماند و از مرزهای فرهنگی و مذهبی عبور کرد.
نکته مهم دیگر آن است که علامه در شرایطی به این جایگاه رسید که حوزه علمیه آن روزگار با محدودیتهای فراوانی مواجه بود. تدریس فلسفه و حتی تفسیر قرآن با دشواریهایی روبهرو بود و زیرساختهای گسترده پژوهشی و بینالمللی امروز نیز وجود نداشت. با این همه، شخصیتی ظهور کرد که توانست در سطح جهانی مطرح شود. این تجربه برای حوزههای علمیه امروز ما بسیار درسآموز است.
تأثیرگذاری علامه طباطبایی در جهان اسلام و غرب چه تفاوتی دارد؟ آیا مخاطبان بینالمللی از دریچههای متفاوتی با اندیشههای ایشان آشنا شدهاند؟
بله! این تفاوت کاملاً قابل توجه است. اگر بخواهیم تأثیرگذاری علامه طباطبایی را در یک تقسیمبندی کلان بررسی کنیم، باید میان جهان اسلام، بهویژه جهان عرب، و جهان غرب تفکیک قائل شویم. در جهان اسلام و بهخصوص کشورهای عربی، علامه طباطبایی بیش از هر چیز با تفسیر گرانسنگ المیزان شناخته میشود. طبیعی است که در محیطهای علمی اسلامی، به دلیل جایگاه محوری قرآن و مطالعات تفسیری، این اثر بیش از سایر آثار علامه مورد توجه قرار گیرد. اما در جهان غرب، تصویر غالب از علامه، تصویر یک فیلسوف و متفکر اسلامی است. آنجا بیشتر از دریچه فلسفه اسلامی و مواجهه عقلانی ایشان با اندیشههای جدید غربی به شخصیت علمی او توجه شده است. این تفاوت نشان میدهد که مخاطبان مختلف، متناسب با دغدغهها و نیازهای فکری خود، ابعاد متفاوتی از یک متفکر را برجسته میکنند. بنابراین، اگر میخواهیم اندیشمندان خود را در سطح بینالمللی معرفی کنیم، نباید تصور کنیم که برای همه جوامع باید دقیقاً یک تصویر و یک روایت واحد ارائه دهیم. باید ظرفیتهای مختلف یک اندیشمند را بشناسیم و متناسب با نیاز مخاطب عرضه کنیم.
یکی از نکات قابل توجه در تجربه جهانیشدن اندیشه علامه طباطبایی، نقش هانری کربن و برخی دیگر از متفکران غربی و ایرانی است. تا چه اندازه میتوان نقش این واسطههای علمی و فرهنگی را در معرفی علامه به جهان تعیینکننده دانست؟
به نظر من، نقش این افراد بسیار اساسی بوده است. باید با صراحت بگویم که اگر هانری کربن نبود، علامه طباطبایی به این میزان در سطح جهانی شناخته نمیشد. کربن با حضور در محضر علامه و گفتوگو با ایشان، با جهانی از اندیشه و معرفت مواجه شد و توانست بخشی از این ظرفیت را به فضای فکری غرب منتقل کند. البته نباید نقش دیگر شخصیتها را نادیده گرفت. سیدحسین نصر، داریوش شایگان، ویلیام چیتیک و آنهماری شیمل نیز در معرفی اندیشههای علامه طباطبایی و فلسفه اسلامی به مخاطبان جهانی نقش مهمی ایفا کردند. شهید مطهری نیز در داخل ایران در تبیین و گسترش اندیشههای علامه سهمی بسیار ارزشمند داشت. نکته مهم این است که علامه طباطبایی صرفاً در یک محیط بسته به تولید اندیشه نمیپرداخت؛ بلکه به اهمیت ارتباط با جهان جدید و شناخت اندیشههای غربی توجه داشت. سیدحسین نصر خاطرهای نقل میکند که وقتی قصد خروج از ایران را داشت، علامه به او فرمود اگر تو بروی، دیگر پنجره و دریچهای برای شناخت غرب نخواهم داشت. این سخن بسیار معنادار است. علامه



